Skepsiskatten og kjeldesorteringa

Katten i huset, han Øyvind Arvola, ville ikkje koma inn heile resten av dagen då eg slengde dungen med nye posar i yttergangen. Han stod og peip utfor døra, men som vanleg når det var noko nytt og framand innanfor, snudde han på terskelen og sprang for å gøyma seg under verandaen hjå naboen.

Øyvind er vadsøværing, og det er jo ikkje eg, så eg veit ikkje alltid riktig om oppførselen hans er lokalt særprega eller berre sær. Slik har eg det ofte med vadsøværingar. Eg såg den same reaksjonen over heile byen då dei nye søppelposane kom i hus, og det var ikkje berre kattane som peip. Ka i hælvete e de her? Nei, de her vil æ ikke ha nokka av.

Han Øyvind Arvola kom inn etter kvart, når han vart svolten nok og hadde gjort frå seg. Som vadsøværingar flest tenkjer han at det er best å skita under naboen sin veranda, så slepp han bryet med å handtera det. Det rann aldri av matavfallet til vadsøværingane før dei fekk papirposar å putta det i.

Når det er kaldt eller vått eller ufyseleg nok ute, skit han Øyvind i sandkassa inne. Og der skal det ikkje mange klumpar til før han klagar høglytt og fornærma. Men prøvar du å pitla ut skiten eller gud forby skifta sand og vaska kassa, så vert det protestar, ja. For ikkje å snakka om panikken som bryt ut når det er tid for å støvsuga håra han har gnikka av seg på møblar og gardinar.

Eg held det ikkje imot han. Øyvind er berre ein katt. Det ligg i naturen hans å grava ned skiten sin. Det kan vera irriterande nok når ein har kjøkkenhage-ambisjonar, men samanlikna med klimaet er det ei overkommeleg utfordring.

Det burde det i grunnen vera å kvitta seg med skiten sin på skikkeleg vis, òg.

Advertisements

Skribenten gjer ting han ikkje kan: Finsk

Eg har det frå truverdig hald at finsk er eit frykteleg vanskeleg språk å læra seg. Etter to kveldar på nybyrjarkurs er eg ikkje sikker på at eg har nokon innvendingar mot det standpunktet.

Finsk er no uansett eit frapperande vakkert språk. Eg likar særleg dei opnande diftongane, som knapt finst i norsk, som i huomenta eller myös. Dei kraftfullt artikulerte l-ane og r-ane (eg har aldri lært meg å rulla r-en som ein austlending, men dei endå austlegare variantane fell lettare). Eller dei lange endingane, som om ein ikkje heilt vil gje slipp på ordet ein uttalar: Norjalainen. Suomessa. Eller fenomenet vokalharmoni, som høyrest ut som noko The Everly brothers held på med, kanskje i ein coverversjon av Satumaa: All I have to do is dream.

Det er uansett fint å prøva å læra seg noko ein slett ikkje treng.

Eg prøver ofte å formidla til elevane mine at kunnskap har ein verdi i seg sjølv – nyttig eller ikkje – og eg trur faktisk dei fleste av dei forstår det. Eg har aldri prøvd å overtyda nokon om at dei må se til å læra seg å skriva korrekt nynorsk for den odde sjansen at dei skulle vera den eine stakkaren på eit offentleg kontor som får eit brev som må svarast på den målforma. Det kjem ikkje til å skje. Det bør ikkje skje. Då blir det slik som når kulturdepartementet «søykte» etter ein jurist her forleden.

Nei. Du skal læra nynorsk fordi det er artig å kunna noko nesten ingen andre kan. Det er eit fantastisk partytriks. Eller kanskje ikkje. Men ein dag står du der kanskje og kjenner at det einaste dekkande ordet for kva du kjenner no, det er «vonbroten». Eller «fagnad». (Og ja, dette er ord som òg finst i bokmålet. Så fine er dei at dei vart bortført, eller appropriert, eller kanskje berre lånt).

Der finst ikkje så mange finske lånord i norsk, men dei er solide. Sisu. Sauna. Det luktar av tjærebreidde treski og furuskog. Det smakar av mørkt rugbrød og røyka bjørnekjøt.

Eg kjem nok aldri til å læra meg finsk. Likevel brukar eg nokre timar og nokre hundrelappar og litt mental energi på å lata som eg prøver. For plutseleg kjem ein over slike ting som at på finsk har ein eit eige ord for å seia farvel til nokon når ein er rimeleg sikker på at ein ikkje kjem til å treffa dei igjen. Og det er ikkje uhøfleg å bruka det.

Partileiaren har ordet (del fire av to, trur eg)

«Gjennom min tvil kjenner jeg min tro», sa ein gong ein djupt religiøs bekjent til meg i ein samtale om tru og slikt. Eg trur kanskje han siterte nokon, men eg hugsar ikkje kven. Eg har det litt slik med politikk. Viss eg var sikker, ville eg vore i tvil, men sidan eg er i tvil, er eg sikker.

11. september er det stortingsval. Nokon vil ha deg til å tru at det er regjeringsval, eller statsminsterval, men slik fungerer ikkje det politiske systemet i Noreg. Det veit du.

Det er til dømes ikkje slik at ei stemme til eitt parti er ei stemme til eit anna parti. Ei stemme til Raudt er ei stemme til Raudt og deira politikk. Ei stemme til Senterpartiet er ei stemme til Senterpartiet og deira politikk. Om Mdg ender opp med å støtta ei regjering der Senterpartiet deltek, betyr ikkje det at Mdg støttar utrydding av den norske ulvestamma. Og så bortetter. Regjeringa regjerer på Stortinget si nåde. Slik har det vore sidan Venstre trumfa gjennom parlamentarismen for drygt 130 år sidan.

Det mest sannsynlege utfallet av stortingsvalet 2017 er at landet får ei mindretalsregjering. Det har vore normalen i mykje av mi levetid. Då fungerer det norske demokratiet slik det er designa. Eg er glad for at det raudgrøne samarbeidet ikkje lenger er formalisert, og endå meir glad for at Venstre og KrF har sagt at dei ikkje lenger vil ha ein samarbeidsavtale med ei eventuell mindretalsregjering av Høgre og Frp. Viss du har ambisjonar om å regjera Noreg, skal du vær så god få høyra på kva alle norske innbyggjarar har sagt med stemmesetelen sin, ikkje berre halvparten. Du skal koma audmjuk til Stortinget og spørja: Er dette greitt? Kan me få eit fleirtal for dette? For det er Stortinget som er sett saman ut frå folket sine ønskjer gjennom valet.

Det er utruleg ineffektivt. Kanskje ikkje like dysfunksjonelt som det amerikanske systemet, men bygd etter same prinsipp, og sikkert like frustrerande for dei som trur på enkle løysingar. Det er meininga at det skal vera vanskeleg. Det er meininga at ingen skal få det heilt slik som dei vil. Fordi mange hundre års erfaring tilseier at dersom nokon får det akkurat slik som dei vil, blir resultatet før eller sidan katastrofe.

Eg jobbar friviljug for eit av landets minste og fattigaste parti. «Fattig» av di Venstre er veldig nøye på kven dei tek imot pengar frå. Det er ei hjartesak å vera uavhengig av særinteresser. «Lite» av di litt for få av dei som er einige med Venstre, stemmer på Venstre. Av ulike, meir eller mindre aktverdige grunnar.

Ein av grunnane til at eg likar å vera Venstre-politikar, er at folk i partiet er ueinige om det meste. Det me kan einast om, er at akkurat det er heilt greitt, så lenge nokre enkle prinsipp ligg til grunn. Takhøgda er så stor at det tidvis er som å vera under open himmel. Som sjølvsagt ikkje er ein ubetinga fordel når det er dårleg ver. Men om ikkje anna, er ein i lag med framifrå menneske der ute i regnet. Folk som ser skilnaden på småting og storting.

Men altså: Er du i tvil, stem Venstre. Det gjer eg.

Godt val.

Byrjingar

Ein del av oppstarten av skuleåret er å setta klassereglane. Grunnlova, så å seia, for det som skal gå føre seg i klasserommet. I mine timar prøver eg ut ein regel som går om lag slik: Det er heilt greitt å avbryta meg (eg får no som regel sagt det eg har å seia uansett). Men det er ikkje greitt å avbryta kvarandre. Om du har noko å leggja til eller seia imot, så skal du gje teikn, venta og lytta.

Eg tenkjer av og til: Set eg eigentleg elevane i stand til å møta vaksenlivet om eg held på den regelen? For der ute gjeld det jo å snakka i kjeften på kvarandre, og så teia når makta snakkar. Og så snakka i kjeften på kvarandre igjen.

Frå ferieturen til USA har eg med meg nokre faksimileutgåver av den amerikanske grunnlova og sjølvstendeerklæringa til å visa fram for elevane når me startar historieundervisninga. Og eg har tenkt å seia dette: Moderne historie (altså verdshistoria frå ca. 1750 og utover) er ei nesten ubrutt rekkje av heilt forferdelege hendingar. Tidvis så forferdelege at det er vanskeleg å ta inn over seg at det i det heile kan ha hendt. Krampegråt-forferdelege ting. Marerittaktige ting.

Men det byrjar så vakkert og så skjørt, med nokre ord om menneskets eigenverd, skribla ned i sirleg løkkeskrift på tynt papir: Me held desse sanningane for sjølvsagte: At alle menneske er skapt like. At dei har retten til liv, til fridom og til å søka lukka.

Eg veit ikkje heilt om det er ein illustrasjon av kor lite ord er verdt (ein god del av dei som signerte erklæringa, var tross alt slaveeigarar) eller om det er ein illustrasjon av kor mykje ord er verdt. Men eg gler meg til å diskutera det spørsmålet med elevane.

Faktisk heilt irrelevant?

Faktisk.no vart lansert med ikkje ubetydeleg fanfare i forkant av valkampen. Endeleg skulle det finnast nokon som etter utanlandske førebilete heilt uhilda kunne ropa «pants on fire» når norske politikarar eller media for med direkte løgn.

Den siste raudflagga meldinga er altså at Høgre har brukt omgrepet «helsesøstre» i staden for «tilsette i førebyggande helseteneste ved helsestasjonar og i skulehelsetenesta» i ei samanlikning av korleis førebyggande helsetenester har utvikla seg under ulike regime. Konklusjon: Faktisk heilt feil.

Der finnest ingen kategori hjå faktisk.no som heiter «slurv», men eg kan ikkje med mi beste eller vondaste vilje sjå at Høgre fer med løgn når tala på eine sida viser seg å vera pluss 41 i staden for minus ni, og pluss 410 i staden for pluss 600 på andre sida. Det er unøyaktig, upresist, kanskje til og med tendensiøst, men får altså direkte raudt kort frå faktisk.no. Så feil som det er mogleg å bli på deira skala. Og det er om ein ser bort frå unøyaktig bruk av stillingsbenevningar. Korvidt dei ulike kategoriane tilsette har same eller liknande funksjon, er ikkje vurdert. For faktisk.no er det tal som tel, og det beste forsvaret mot løgndetektoren deira synest å vera vag og omtrentleg.

Sjølvsagt skal ein prøva å vera nøyaktig i kommunikasjonen. Sjølvsagt skal ein bruka stillingsomgrep rett. Men eg er stygt redd for at viss den politiske løgndetektoren til norske media er så fintfølande, vil han oftare treffa ytterpunktet i skalaen enn å eigentleg visa noko meiningsfullt. Litt som eit utetermometer i Finnmark som går opp til pluss 50, men berre ned til minus fem. Det viser sikkert rett når det er fint ver, men det har avgrensa nytte når det vert skikkeleg kaldt.

PS: I ein annan artikkel framgår det at faktisk.no vurderer utsegner ut frå kva informasjon som var tilgjengeleg for den som fremma ytringa på tidspunktet ytringa vart fremma. Det tyder på at dei er ute etter å avsløra medvitne løgner, men òg at dei eigentleg ikkje er så opptekne av om ting er sant eller ikkje.

Det er den draumen

Lat oss freista ein mjuk overgong frå reiseblogg til undervisningsblogg:

Å fortelja folk om reisene dine, anten det skjer skriftleg, munnleg eller (grøss) gjennom lysbildeframvisningar, er litt som å fortelja kva du har drøymt. Du hugsar det vagt sjølv, det framstår litt meiningslaust for både deg sjølv og tilhøyrarane, og det er emosjonelt såpass mykje viktigare for deg sjølv enn for mottakaren at det fort vert eit gap mellom dykk.

Slik er det å undervisa i historie, òg.

Etter ei epost-utveksling med ein kollega byrja eg å tenkja på kva me kan framheva av den lokale historia når me planlegg neste skuleår. Det er mykje, men mykje av det tener til å understreka at då Historia (altså den med stor «H») vart skriven, var det ingen som gav ein pøkk om kva som skjedde her.

I oldtidshistoria kan ein då snakka relativt oppmuntrande om at ein gong levde det folk her som handsama naturen og landskapet så omsorgsfullt at det er nesten ikkje spor att etter dei. Men om du ser skikkeleg nøye på dei steinane der (nei, ikkje dei, dei her borte), så ser du at dei har vore ein ildstad. Eller ei tufte. Eller, forresten, det var visst berre nokre steinar likevel.

I nyare historie må ein fortelja at her skjedde det grusame ting under krigen som ingen tok seg bryet med å dokumentera ordentleg, og i den grad noko hende før den tid, så vart spora etter det svidd av, utan at nokon laut stå til ansvar for det.

Ikkje heilt svidd av, sjølvsagt. Ikkje heilt borte. Eg bur sjølv under eit tak som vart reist lenge før både første og andre verdskrigen. Noko er alltid att. Det er ofte sagt at det er vinnarane som skriv historia, men då handlar det meir om korleis ho vert fortald. Det kjennest meir presist å seia at det er overlevarane som skriv historia. Bortsett frå at historia sjølvsagt ikkje har overlevande.

Det fine med å formidla historia akkurat her, er at eg så ofte må seia at «me veit ikkje». Me veit uhorveleg mykje, og meir og meir detaljert, om det som vart att, og framleis svært lite om det som er borte. Alt det som ikkje vart fortald.

Og det følest enklare å forklara, frå denne ståstaden, at historia er desse få bitane me har, og ein god del bitar som me rekonstruerar etter beste evne. Slik kan ein forklara metodikk i historiefaget på ein meiningsfull og aktuell måte.

Men det er farleg, òg. For det er slik konspirasjonsteoriar vert til. Ein legg for mykje og feil energi i å fylla ut desse hola. Men likevel vert ein kanskje meir medviten om korleis ein kan skilja skit frå kanel i oppnøstinga av kva som har hendt når det handlar om temmeleg kvardagslege ting.

Kanskje.

Dag tjueein: Oppsummering

Distanse tilbakelagt: 5200 miles (ca. 8300 kilometer, for dei som slit med amerikanske einingar)

Statar: California, Nevada, Arizona, New Mexico, Texas, Louisiana, Mississippi, Alabama, Tennessee, Georgia, Florida, South Carolina, North Carolina, Virginia, Pennsylvania, Maryland, Delaware, New Jersey, New York.

Byar: San Diego, Fresno, Albuquerque, Fort Worth, New Orleans, Chattanooga, Atlanta, Orlando, Savannah (eigentleg nesten ikkje), Washington, Philadelphia, New York, Jersey City.

I Jersey City ligg landsida av det massive anlegget som vart konstruert for å ta imot immigrantar til USA hovudsakleg frå Europa. Mellom 1890 og 1924 vart 12 millionar menneske slusa gjennom mottakssenteret på Ellis Island. I dag er anlegget eit halvferdig museum, der du enno kan få eit levande inntrykk av korleis det var då det var i bruk. Den store registrerings-hallen er for eksempel levna heilt tom, slik at ein kan kjenna på kor svær han er, og forestilla seg køen av tusenvis av folk, fersk av båten etter eit par veker til sjøs under kummerlege forhold.

Utstillingane ute i fløyane rundt mottakshallen er endå sterkare, bygd opp av fotografi, dokument og gjenstandar, supplert med forteljingar frå folk som passerte gjennom her. Det er både rystande og rørande. Utstillingane dokumenterer òg over to hundre år med amerikansk framandfrykt, det er ærleg og tøft gjort, men smertefullt å sjå på og lesa om.

Eg reiste ut med ferja frå Jersey-sida, og inn att til Manhattan, der ein landar midt i finansdistriktet. Den berømte oksen på Wall Street er nesten ikkje til å få auga på, så omringa er han av turistar som vil ha bilete av seg sjølv og familien saman med han. Litt mindre merksemd får den tøffe, vesle jenta som er ein del av skulpturen, der ho står resolutt framoverlent og stirer den rasande oksen rett i augo.

Eg heiar på ho.

På subwayen tilbake kjem eg midt i ettermiddagsrushet. Vogna fyllest og fyllest av folk i alle aldrar og etnisitetar, kvar av dei inneslutta i sin eigen, lille meditative boble for å handtera den ekstreme krenkinga av intimsona ein slik togtur er. Dei ser fredfulle ut, med halvlukka auger og avslappa hender, anten dei les, spelar mobilspel, søv eller berre sit eller står. Ein tiggar kjem inn, introduserer seg høfleg (han heiter Steve), fortel at han er heimlaus og svolten og ber Gud velsigna både oss og familiane våre, anten han får pengar eller ikkje.

Han får ikkje så mykje i denne vogna i alle fall, og tuslar roleg og duknakka vidare til neste.