Viktige ting

Denne onsdagen fekk elevane gjera som dei ville (vel, dei fekk jobba vidare med prosjekt dei har definert sjølv), medan heile staben på skulen benka seg i fylkestingsalen for å høyra Jan Atle Andersen snakka om folkeskikk og uskikk på arbeidsplassen. Det vil seia, det sju timar lange foredraget handla i grunnen mest om heilt andre ting, men det var altså tittelen. Hovudpoenget til psykologen og konflikthandteraren (litt av ein jobbtittel) var at me sjølve er ansvarlege for korleis me har det. På arbeidsplassen og elles.

Det var litt overraskande og forfriskande å høyra frå ein psykolog, når temaet er psykososialt arbeidsmiljø. Om alle andre er mot deg, er det sannsynlegvis i deg sjølv du finn grunnen, hevdar Andersen. Han snakkar om å verta kvitt den indre seksåringen i oss og verta vaksne menneske som styrer sjølv og ikkje let andre kontrollera korleis me har det. Han eksemplifiserer med den vesle jenta som vert erta for fregnene og det raude håret i barnehagen. Og gret så sårt at dei vaksne kjem til. Korleis det fell oss naturleg å seia til han som ertar (medan ho høyrer på) at «sjå, no gjorde du slik at ho Lisa vart lei seg». Kva lærar ho Lisa av det? At det er Ronny som styrer om ho er glad eller lei seg. Kva lærar Ronny av det? At han har makt over ho, og over dei vaksne som kjem stormande til så snart han slengjer med kjeften igjen. Altså, sei heller til Lisa at raudt hår og fregner er fint, sei ingenting til Ronny. Han snakkar om å kommunisera det me sjølve treng, heller enn det andre manglar. Om venlegheit som strategi.

Andersen likar ikkje å høyra at folk vert såra og lei seg av det som vert sagt til dei, at dei irriterer seg over andre si åtferd. For det er dei sjølve som vel å la seg såra, vert lei seg eller irriterer seg. Han tek eit velkoment oppgjer med den absurde formuleringa «eg føler at…» (ein kan godt føla, men ordet «at» her indikerer ei erkjenning eller vurdering av fakta, som ikkje kjem gjennom kjenslene). Han fnys av ideen om at empati handlar om å vita korleis andre har det, fordi me har hatt det likeeins sjølv (det er snarare når me erkjenner at andre har det grunnleggjande annleis enn oss sjølv, at empatien startar). Han fører ein personleg krig mot anonymiserte arbeidsmiljøundersøkingar, som ikkje er anna enn baksnakking sett i system. Og han postulerer, direkte og indirekte, at det meste av det me trur om kva andre tenkjer, føler og meiner om oss, er projisering av våre eigne tankar, kjensler og meiningar. Me kan inkje gjera for å endra verda eller folka rundt oss, men me kan vinna mykje med å endra våre eigne reaksjonar på dei.

Andersen er svak på empiri, men god på retorikk. Han held seg hovudsakleg til Bibelen, Sokrates og Kierkegård som referansar, og landar dermed naturleg i eit religiøst prega eksistensielt landskap der tru er viktigare enn vitskap. Og han er for så vidt ærleg om det, og påpeikar at psykologien, samanlikna med skulemedisinen, står der sistnemnde sto om lag fire hundre år før Kristus. Han påpeiker òg at dei som sjukmeldar seg i ein konflikt på arbeidsplassen, er å likna med dei som trur (eller kanskje helst trudde) at sjamanar eller voodoo-prestar kan skada folk på kroppen med ord og rituelle handlingar. Furting er ikkje ein sjukdom, minnar han om, medan ein sikker overtyding om at nokon er ute etter deg, indikerer paranoia.

Avsluttande gruppeøving for kurset var pretensiøs nok: Kva av det du har høyrt i dag kjem du til å hugsa 30 år etter at du gjekk av med pensjon? Eg er velsigna og forbanna med uvanleg god hugs, men det eg kjem til å ta med meg i alle fall eit stykkje vidare, er formuleringa «det er ikke viktig å ha rett. Det er viktig å ta vare på relasjoner». Eg er ein mann som likar å vita kva eg snakkar om. Og treng å verta minna om at med få, viktige unnatak (Copernicus, Luther, Sokrates, Lars Sponheim) er det få som vert hugsa med glede av di dei hadde rett.

På bærtur

Bloggen tek ein kort pause frå det oppsette temaet for å annonsera at blåbæra no er mogne i Finnmark. For skribenten, som tok sin bærpitlar-bachelor i sørlegare strok, er det uvand og nervepirrande å gå og venta til langt oppunder dei første frostnettene på at dei deilege, sunne bæra skal vera klare, og mange år vert det med draumen; frosten kjem først og let etter seg slappe, saftlause, blågrå sekkjer på lyngen. Til alt overmål har lauvmakken herja vilt i nokre av dei beste bærplassane dei siste åra, så det har vore magert. Men i kveld kom i alle fall fem liter trygt i hus etter ein kort tur i nabolaget, og held veret seg godt, kan det bli riktig mykje snadder å putta i frysen og på glas og flasker framover.

Innanfor og utanfor

Det er mykje eg ikkje veit om det å vera lærar. Ein av dei tinga eg tidleg beit meg merke i, var at klassen eg handterar, har sitt eige rom, som dei har nesten alle timane sine i. Av tekniske grunnar har dei òg faste plassar, med kvar sin stasjonære arbeidsstasjon å jobba med. Og eg likar det slik. Det er viktig å skapa seg rom kring det ein gjer. Kvar morgon trer eg inn i dette rommet, helsar «god morgon» til dei elevane som er der før meg, startar opp arbeidsstasjonen som står på læraren sin plass, og loggar inn på systemet som registrerer kven som er der til rett tid og ikkje, og eg kjenner at me er på ein felles arena, med felles mål. Der finst ting utanfor dørene, men dei er fjerne nok til at dørene kan stå opne medan me gjer det me gjer der inne. Ein gong kom nokon inn midt i ein time, døra sto open, men dei stoppa ved dørstokken, usikker på og overraska over den konsentrerte stilla i rommet. Like overraska var nok eg over kor stolt eg kjende meg då eg ønskte dei velkomen inn. Ikkje så veldig ryddig, ikkje så veldig pent, men fylt av freistnader på å læra, frå dei halvgjorte skissene på billeg kopiark som ligg strødd utover bordet lengst bak, til dei hastig oppskribla stikkorda på tavla lengst fram. Eg likar klasserommet.

Sjangerila

Dagens leksjon (eigentleg fleire) kom til å handla mykje om sjangrar, som vanleg litt frå hofta. Eg har no alltid vore ein tilhengar av sjangerblanding og bastardisering, men let’s face it, viss der ikkje fanst sjangrar, hadde me ikkje hatt mykje å blanda. Bastardar finst berre i opposisjon til det reine, originalitet berre som eit brot med konvensjonar. Eller? Eg er ikkje heilt sikker på det siste, men ganske sikker på at mykje uoriginalitet kjem av at ein ikkje kjenner konvensjonane godt nok til å bryta dei. Det er ei velsigning å skulla undervisa i kunsten å skapa, heller enn lesa, når det kjem til dette spørsmålet. Eg spør klassen kva ein sjanger er, og får til svar: Det er når ein set noko i bås. Ja, seier eg. Ein set det i bås, for då veit ein at det er ei ku. Me gjev lesaren nokre nyttige hint om kva slags skapnad han har føre seg. Som lesar er det ikkje like opplagt at det er viktig å tenkja på sjanger. Kua er viktigare enn båsen, mjølka viktigare enn kua, osten viktigare enn mjølka, men før bonden kan selja ost, lyt han setja opp nokre båser. Eller i alle fall eit fjøs. Slik kan ein treffa låvedøra jamvel om ein skyt frå hofta.

Om å gje og ta

Javel, så gjekk det ein stund før bloggen kom opp, mest av di eg ikkje fann eit namn som passa, litt av di tilveret som nyslått lærar er fullt av så mykje anna ein lyt lera seg (korleis skal ein i det heile ha håp om å læra nokon andre noko, når det er så mykje ein ikkje kan sjølv?) og verta vand med. Frå det å stå opp klokka sju om morgonen til det å rutinemessig stå oppreist og prata høgt i tre kvarter eller meir, frå det å ha seksti gongar så mange kollegar som før til det å skulle gå ein heil liten utmarsj på få tilmålte minutt for å ta seg ein røyk i arbeidstida.

Men så kom eg altså over ei formulering i ein kommentar til eit blogginlegg, og det er jo slikt ein bloggar om, jamvel om denne bloggen eigentleg skal handla om nett det å vera nyslått lærar og undervisa i medier og kommunikasjon — noko eg nok kjem til å koma attende til frå tid til annan, men først altså denne formuleringa: «Teknologien gir og teknologien tar. Ferdig med det.» Slik skreiv Espen Andersen i ein kommentar til eit innlegg av Eirik Newth om korleis dei økonomiske føresetnadene for å leva av å skriva er ved å forandra seg. Før denne fyndige formuleringa kjem ei «parafrasering» av Cory Doctorow, så vag og sjølvsagt at eg har vanskeleg for å finna det reelle opphavet (korrigerande kommentarar velkomne). Men det eg hengde meg opp i, var jo denne gudeleggjeringa av teknologien. For ikkje mange år sidan, til dømes då eg var ung, var det Herren som gav og tok, og andre fekk nøya seg med å gje slepp på eller ta imot, alt ettersom. Og Herren veit me jo kven er. Men kven er denne «teknologien» som alle snakkar om?

Det er eit ikkje uvesentleg spørsmål for ein som skal undervisa i medier og kommunikasjon. Enn så lenge har undervisninga bestått i små stikkprøver for å kartleggja kva ein andreklassing på yrkesfag på vidaregåande skule i dag kan og vil. Det fascinerer meg endelaust at medier og kommunikasjon er eit yrkesfag, på linje med elektrikar og sveisar, men det er ikkje ueffent og gjev høve til gode samanlikningar. I dag, til dømes, samanlikna eg Photoshop med ei røyrtang. Brukande til mangt, men tross alt berekna for særskilte arbeidsoperasjonar. Ein gjev ikkje ein rørleggjarlærling ei røyrtang og seier «sjå kva du får til med denne», sa eg til klassen. Det er i alle fall ikkje så vanleg, og litt risikabelt. Røyrtenger er både tunge og harde. Men samstundes: Å arbeida i mediesektoren er kreativt, det er ikkje slik, eller burde ikkje vera slik, at der finst éin riktig måte å gjera ting på. Og verktyet legg ofte til rette for det. Du kan laga layout i Word, du kan teikna i Photoshop og du kan til og med laga presentasjonar i Powerpoint.

Men når det kjem til stykkjet, gjeld nok det same for røyrleggjarar, elektrikarar og tømrarar. Der finst gode og dårlege måtar å gjera ting på. Der finst ein balanse mellom det kostnadseffektive, det vedlikahaldskrevjande, det estetisk tilfredsstillande, det enkle, det brukarvenlege, det tidsmessige. Der finst rørtenger og sveitsiske arméknivar. Noko av jobben vert å finna ut kva tid ein skal bruka kva. Teknologien, til liks med Herren, korkje gjev eller tek noko som helst. Han berre er.