Om introversjon og fredagar

Fredag ettermiddag finn du meg under ullteppet på sofaen, rørt til tårer av dagens episode av «Med hjartet på rette staden», eit søtt kattebilete nokon har delt på Facebook eller ein song frå den gongen eg var ung og nyforelska.

Arbeidsveka mi endar med ein seks timars maraton av dialog og rettleiing med elevar i prosjektarbeid og eg er utslitt. Ikkje fysisk, ikkje ein gong mentalt, men emosjonelt utslitt.

Dei som kjenner meg, vil nok beskriva meg som introvert på grensen til det autistiske, og det er noko i det at introverte menneske brukar meir energi på sosialt samvere enn dei får ut av det. Men eg mislikar det ikkje av den grunn. Eg er til dømes veldig glad i å springa, men eg vert sliten av det òg. Eg er veldig glad i desse mange, små samtalene, som heilt uforutseieleg byksar mellom det faglege, det personlege, det aktuelle, det djupt alvorlege og det morosame. På eitt eller anna tidspunkt i livet, trur eg, lærer ein meir av å snakka med dei som er yngre enn ein sjølv enn dei som er eldre. Men eg kjem altså heim så lettrørt at eg grin av britisk såpeopera, 80-talspop og bilete av kattar som badar.

Undervisning i form av foredrag eller seminar slit meg ikkje på langt nær like fort ut. På ein god dag trur eg at eg kan halda tre-fire ganske gode foredrag, jamvel for det under middels interesserte publikum ein skuleklasse utgjer. Etter eit særskilt engasjert, vel førebudd foredrag kan eg vera fysisk og mentalt utslitt, men ikkje emosjonelt som på fredagar.

Eg trøyster meg med at det gjer mindre vondt å vera lettrørt enn å vera støl, og at hjartet, som andre musklar, vert sterkare av trening.

Neste gong skal eg skriva om ein torsdag.

Alt er betre med katt

(Eit lite avbrekk frå utdanningspolitisk mas)

Øyvind «Katt» Arvola fyller åtte år om ikkje så lenge. Eg veit ikkje eigentleg nøyaktig kva tid, men det var no på vårparten ein gong at han såg dagslyset første gong.

Sidan han ikkje kan lesa, kan eg vel røpa her at han er adoptert. Han kom inn i den no forlatte diktarstova i mai 2007, pottetrent, storaugd og nyfiken.

Øyvind «Katt» Arvola har altså mange søsken han ikkje veit om, men det er ikkje så farleg, ettersom han er samvitsfullt kastrert. Dyrlegen her om kring er ikkje sett opp med nokon assistent, så eg kan sjølv bera vitnesbyrd om kvar detalj av den motbydelege prosedyren.

Det var tredje gongen eg var der i slikt ærend, og rutinen gjorde det kan hende lettare for meg, om ikkje for han. Første gongen hadde eg ei hokatt med, og før eg visste ordet av det, sto eg der og heldt ho open med kirurgiske tenger medan veterinæren grov i den litt for velfødde magen etter dei uønska organa. Viss eg ikkje svimar av no, tenkte eg, så kjem det ikkje til å skje. Andre gongen hadde eg med ein vilter hannkatt som sprang fleire runder rundt heile forværelset med bedøvingssprøyta stikkande ut av nakken før han dovna av tilstrekkeleg til at klyppinga kunne byrja.

Som mann kjendest det kan hende djupare å sjå på korleis hannkattane sine stinkande kjertlar vart dregne ut bakvegen og klypt av. Og som katteelskar er det knapt noko som er verre enn å sjå eit slikt elegant dyr vakna frå narkose. Så smidige, så velbalanserte og spenstige frå naturen si side, og no sjanglar dei rundt med oppkast i værhåra og så dårleg balanse at dei må setja seg på ræv for kvart tredje steg. Det er litt som å sjå ei femtenårig jente skitfull på stiletthelar, berre at du kan ikkje verta moralsk forarga på nokon andre enn deg sjølv. Og medan dei sit der og kviler, set dei augo i deg som for å seia: «Kva er dette? Kva har du gjort med meg?»

Øyvind vart kastrert same dagen som eg flytta hit. Ein dag kraup han inn i eit lånt kattebur heime i stova han hadde kjend sidan sine første dagar (rett nok vart han fødd nokre hus bortanfor, men han var aldri ute av det huset), neste dag vakna han som evnukk i andre enden av byen. Øyvind gjorde det som i situasjonen var det mest rasjonelle, han kraup under sofaen, og der vart han verande ein god stund. Då han omsider våga seg utanfor, stakk han av, og eg måtte krypa gjennom alle naboane sine sommarvaksne stauder (omtrent på same måte som Godzilla kryp gjennom Tokyo) for å finna han att.

Eg er litt redd for at denne traumatiske opplevinga har vore med på å prega han. Eller dei stadige slaga til hovudet som følgjer av at Øyvind ikkje veit kva for dører som slår utover og innover, men likevel insisterer å venta trufast og tolmodig på andre sida når menneska er innanfor eller utanfor desse dørene. Eller det at eg brukte synga vuggesangar for han den gongen han var ein handfull stor og sovna i armkroken min. Akkurat den opplevinga kunne nok gjeve varige psykiske mein hjå kven som helst.

Øyvind er redd av seg, men nyfiken. Når ein trailer passerer i hovudgata rett utfor vinduet, støkk det i han. Han fér i skjul, berre for nokre sekund seinare å stå med frampotane i vinduskarmen og lura på kva det der var for noko. Kvar dag vil han ut og sjå kva som skjer i den store verda, men spring berre frå døra til gøymeplassen innunder annekset, der han stort sett held seg til han finn ut at han vil inn att. Dette tek alt frå tre dagar til tre minutt. Skrekkblanda fryd er den grunnleggjande sinnstilstanden, så lenge han er vaken. Når han søv, snorkar han.

Øyvind er rar, jamvel for ein katt. Eg hadde nær føyd til: «men han er min katt». Det ville vera feil. Han er fullt og heilt sin eigen katt, slik dei fleste kattar er. Om han finn det for godt å kvila i fanget mitt, er det av di han er kald på potane. Etter ei god oppvarming vender han stjerten i andletet på meg og spring av garde for å stira på ovnen, som tross alt er varmare. Øyvind kan stira på ovnen til værhåra krøllar seg.

Ingen kan stira som ein katt. Og eg vil tru dei fleste som lever åleine med ein katt, har hatt denne håplause stirekonkurransen ein gong eller to. Katten vinn. Når Øyvind stirer på veggane, slik kattar har det med å gjera, som om dei ikkje hadde nokon rett til å halda dei inne, tek eg meg i å verta uroleg for at veggane òg skal innrømma nederlag og berre ramla ihop.

Men eg trur ikkje det kjem til å skje. Øyvind ville ikkje tillata det. Han har dårlege erfaringar med å måtta flytta.

Kva er problemet med diktanalyse?

Eitt av fleire mantra eg nyttar i undervisningsgjerninga er at «det er ingenting som heiter overflødig kunnskap». Så kvifor er det at kvar gong nokon skal kritisera overdriven teoretisering av yrkesfag eller manglande realfagsatsing, så grip dei til den evinnelege «diktanalysen» som det ein i alle fall ikkje treng å læra dersom ein til dømes skal verta ingeniør eller mekanikar eller tømrar, popstjerne eller reality-kjendis?

Eg var freista til å skriva noko om at diktanalyse faktisk er ein svært liten del av norskfaget (sjølv om det av praktiske grunnar er ei vanleg eksamensoppgåve). Men då ville det høyrdest ut som eg òg synest diktanalyse er uviktig og eit sidepoeng. Det er det ikkje. Diktanalyse er viktig. Til dømes av desse to grunnane:

1) Det handlar om å forstå korleis andre tenkjer, jamvel når dei ikkje anstrenger seg spesielt for å gjera seg lett forstått. Og etter over førti år blant menneska, er mi erfaring at folk ikkje anstrenger seg spesielt for å bli forstått. Dei uttrykkjer seg langt meir enn dei «kommuniserer». Det kan altså, vil eg hevda, vera nyttig å kunna tolka og analysera andre sine språklege uttrykk.

2) Det handlar om å forstå at der ikkje alltid finst rette og gale svar på eit spørsmål. Diktanalyse, gjort rett, er med-dikting. Det er ei kreativ gjerning. Det er mykje forlangt at elevar skal kunne uttrykka kreativiteten sin gjennom eigne dikt (eller andre kunstnarlege uttrykksformer). Det er kanskje heller ikkje noko særleg poeng i at dei skal gjera det. Derimot er det eit poeng at dei, uansett kva yrke dei no ender opp i, skal greia noko meir enn å gjera det same som alle andre har gjort før dei.

3) Neste gong du er på storbyferie, tel statuane i byen du har vald deg ut. Kor mange av dei er diktarar? Kor mange er ingeniørar eller økonomar? Del dei to tala på kvarandre. (statsmenn gjev halve poeng til litteratur-sida, naturvitskapsmenn gjev halve poeng til matte-sida). Resultatet burde vera forholdet mellom kor mykje energi skulen skal bruka på dei ulike dugleikane.

(Ja, det var tre grunnar, ikkje to. Dette handlar om dikt, ikkje matematikk).

Ikkje noko av dette til forkleinelse for matematikken. Han har sine bruksområde. Til dømes er det svært vanskeleg å forstå «Alfabet» av Inger Christensen utan eit godt grep om grunnleggjande matematisk teori. Det same gjeld for sonettane til Shakespeare og Petrarcha (eller Olav H. Hauge), Odysseen, James Joyces «Ulysses» og ein rad andre verk som leikar med tal.

Diverre er det lettare å ha eit solid grep om matematikken utan å kunna analysera dikt. Eller?

Ei likning med få ukjende

Av 25 OECD-land har ingen like få barnehagelærarar som Noreg, melder NRK. Til gjengjeld har vi ein sann overflod av økonomar, porteføljeforvaltarar, fitness-instruktørar, førstekonsulentar og kommunikasjonsrådgjevarar. Du veit, sånne folk som gjer slike ting som tel.

Eller, dei tel, i alle fall. Tal er viktige. Helst store tal. Born kan venta. Dei er så små, og kan ikkje telja så langt.

I Noreg ventar me til borna vert femten. Det er eit passe stort tal. Viss dei ikkje har lært alt dei skal til då, kan dei få hjelp til å klara seg på vidaregåande skule. Om borna ikkje greier å telja langt nok då, får dei ekstra hjelp med matematikk.

Det er litt, men ikkje heilt, som å tetta taket når det er lekkasje i kjellaren. Ein får i alle fall kjensla av å gjera noko, akkurat som når ein tek kroppsbilete-problema sine med seg til ein personleg trenar eller plastikk-kirurg. Av og til kan det til og med hjelpa, i alle fall om det regnar ute. Då vert det tørrare når taket er tett, men det lek like forbaska i kjellaren.

Og likevel held me fram med å vøla taket (her ser eg levande for meg Fransson på taket i «Mitt liv som hund»). Internasjonale undersøkingar peikar ut to område der Noreg gjer noko anna (og dårlegare) enn mange andre land me gjerne skulle tatt igjen i skuleresultat: Tidleg innsats (som til dømes pedagogisk personale i barnehagen) og estetiske fag.

Underleg nok er det heilt andre ting som vert prioritert når ein freistar å gjera den norske skulen betre. Ein ser på resultata frå til dømes PISA, seier at Noreg har ei realfagskrise, og pøser på med pengar til etterutdanning i matematikk for lærarar, fleire timar med avansert matematikk for elevar. Eg møter ofte den haldninga hjå norsk-elevane at nynorsk, det vil dei ikkje læra, for det får dei i alle fall aldri bruk for i det verkelege liv. Svaret mitt er, på dårlege dagar, at om det er noko eg aldri har bruk for i det verkelege liv, er det algebra, trigonometri og det meste anna eg lærte om matematikk etter den lille gangetabellen. Sant å seia har eg, utanfor fredagsquizen, fint lite bruk for kunnskap om bergartar, molekylære strukturar eller fotosyntese heller. Om det er noko eg verkeleg har dagleg bruk for av skulelærdommen, må det vera det eg lærte i heimkunnskaptimane. Og er det noko eg verkeleg skulle ønska at eg lærte meir om, utanom å skriva, måtte det vera teikning og musikk. (Utan at eg dermed vil hevda at den høgare matematikken, geologien, kjemien eller biologien var bortkasta. Det er like dumt som å hevda at intervalltrening er bortkasta sidan du uansett aldri stoppar midt i eit avgjerande løp for å få ned pulsen.)

Men altså. Denne påståtte realfagskrisa synest jo ikkje i høgare utdanning. Ingeniørane og økonomane våre er minst like gode som andre land sine (for økonomane sin del seier det kanskje ikkje så mykje), og eg høyrer ikkje at dei matematikktunge studia klagar på forkunnskapane til studentane sine. Ei heller er dei plaga med manglande søking (jamvel om gjennomføringa kunne vore betre).

Det eg jamnleg høyrer, er at humaniora-professorane (og realfagsprofessorane, og juss- og medisinprofessorane) jamrar over at dei får studentar som ikkje kan formulera ein samanhengande tekst. Realfagskrisa, om ho finst, handlar vel heller om det store fleirtalet si evne til å handtera dei enklaste reknestykke, ikkje om dei få sine problem med å løysa likningar med to ukjende.

Kanskje hadde det siste vore eit mindre problem om dei hadde meir trening i å løysa likningar med berre ukjende. Slik ein gjer i barnehagen, eller i dei estetiske faga (og her tek eg med språkfaga). Diverre for ungane er ikkje desse ukjende alltid eit tal, og i alle fall ikkje stort nok til at det tel.

Sutresong

Valentinsdagen, òg kjend som einslege sin sjølvynksdag, er over oss. I den anledning, ein kort song:

Eg har så lyst til å vera bitter,

men er for lat til å bera nag.

Eg har så lyst til å berre gje opp,

men eg har ikkje meir å gje.

Eg har så lyst til å bryta saman,

men eg bryt aleine.

Det muliges kunst

«Vi behandler tusenvis av saker om statsborgerskap årlig, så vi har ikke mulighet til å kontakte hver enkelt søker for å forsikre oss om at de har forstått sjekklistene for hvilken dokumentasjon som er påkrevd,» seier områdeleder i UDI, Cecilie Amundsen,  til Aftenposten.

Tusenvis av saker, der altså. I året. Og kor mange folk har UDI til å handtera denne flaumen? 1037 ved siste oppteljing, ifølgje Wikipedia.

1037 tilsette som sjølvsagt har andre ting å sysla med enn å snakka med folk som søkjer statsborgarskap. Til dømes å rota fram gamle saker der folk på flukt kanskje har snakka usant om kven dei er. Men eg tek meg i å lura på om «har ikke mulighet» er eit anna uttrykk for «har ikkje lyst». Det kan eg saktens kjenna meg att i, eg har vel nytta den same orsakinga ein gong eller to når folk vil ha meg med i eit møte eg ikkje ser noko poeng i eller ein middag med folk eg ikkje kjenner så godt.

Skilnaden er vel at UDI risikerer å bli trudd når dei seier det er umogleg for dei.

Vesker er dyre, gode råd er dyrare

«Jeg jobber som ungdomscoach. Jeg vil anta at over halvparten av de unge jentene jeg møter i min praksis har dyrere vesker enn meg,» skriv «ungdomscoach» Petra Røise på NRK Ytring.

Kronikken etterlet meg med ei mengd spørsmål. Først og framst: Kva i h… er ein «ungdomscoach» for noko? Det deprimerande svaret er at det er det same som ein «vaksencoach», altså nokon du kan betala svindyrt for å snakka med, utan at dei er avkrevd det profesjonelle ansvar som til dømes psykologar, pedagogar eller for den del trenarar er underlagt.

Det er kan hende ikkje så rart at klientane har dyre vesker når Røise sel rådgivning til snaue tusen kroner timen (meir pussig at ei som tek tusen kroner timen for gode råd ikkje har råd til dyrare vesker). Men i motsetnad til veskene, er nok ikkje så mange av desse timane betalt for av ungdommen sine surt oppsparte konfirmasjons- eller ekstrajobbpengar. Her er det vel heller, i endå større grad enn i den noko oppblåste «veske-gate«, snakk om usikre tenåringsforeldre med for mykje pengar og for lita tru på kva dei sjølv kan få til.

Der burde finnest eit ord for folk som Røise, tenkjer eg, og det ordet er ikkje «ungdomscoach». Det ordet eg tenkjer på, handlar om folk som skriv kronikk-forkledd svada om eit aktuelt tema for å selja sine eigne tenester.

For avkledd alt det pseudoterapeutiske språket og flosklar som «Når barn kommer i puberteten blir de mer følsomme for gruppepress», seier vel i grunnen denne kronikken ikkje anna enn dette: Viss du angrar på at du gav jenta di 10.000 til ny veske i den tru at det skulle styrke sjølvbiletet hennar, kan du gje meg 10.000 kroner i håp om at det skal styrke sjølvbiletet hennar.

Og har du ikkje 10.000 kroner å bruka på sjølvbiletet til jenta di, så kan du ha det så godt.