Om tysdagar, facebook-grupper og vårtrekket

Om tysdagane jobbar eg ikkje på skulen. I staden skriv eg tekstar om vandring og håp og sakn og lengt, om å høyra til og å reisa frå. Og når eg står fast, som eg ofte gjer, hender det eg blar i gamle tekstar for å sjå kva dei handlar om (særleg den siste tida, sidan eg skal til Lillehammer for å lesa dikt). Dei fleste handlar om geografi. Eg har kalla det for å skriva seg inn i eit landskap.

Andre gongar blar eg formålslaust i Facebook-feeden på jakt etter noko eg ikkje veit kva er.

Byen eg bur i har, som dei fleste bygder, regionar, bydelar eller småbyar, ei Facebook-gruppe (faktisk to eller tre) som gjer jobben ein tidlegare betalte lokalavisa for: Å spreia bodskapen om at folk har ting dei ikkje treng eller treng ting dei ikkje har. Det er òg her folk byr på eller ønskjer seg skyss eller bodteneste til og frå fjerne og nære plassar, eller spør om kven sin hund det er som spring laus og kven sin katt som tiggar mat utanfor feil dør. Ein gong var det nokon som ville selja ein returbillett frå Roma og eg hugsar eg tenkte: Det der må vera ei fin historie.

På denne tida av året er gruppene fylt opp av «alt skal ut»-innlegg frå dei mange som avsluttar tida si i byen før sommaren kjem. Nips og møblar, glas og koppar, kvitevarer, stasjonsvognar og einebustader, alt som har fylt opp garasjen og boden og kjøkkenskapa og livet, og som no berre er dyrt ekstravolum om ein skal ta det med på flyttelasset.

Eg har det eg treng. Stundom hender det likevel eg kjøper noko, for å ha som eit minne om dei som reiser. Vadsø er ikkje typisk ein by ein lengtar attende til eller kjem på attvitjing til. Dei innfødde veit dette, og tilflyttarar held seg til kvarandre sitt selskap. Kvart år på denne tida er det nokon som bryt opp og fer sørover, etter kortare eller lengre tid. For studier eller nye jobbar, for betre klima og billegare flybillettar. Som regel for alltid.

Eg har huset fullt av ting dei har lemna etter seg.

Eg har hugen full av ting dei har lemna etter seg.

Når hausttrekket kjem, med nye kollegaer, nye elevar, nye folk å verta kjend med, er eg alltid litt redd for at no er det endeleg ikkje plass til meir.

Kan hende er det på tide å byrja å skriva seg ut att.

Advertisements

17. mai-talen eg ikkje kjem til å halda

Om morgonen den 17. mai tar eg på meg bunaden, eit plagg som på det personlege plan symboliserer tilhøyre. Søstrene mine strikka desse sokkane og vevde banda som held dei oppe, foreldra mine tok mesteparten av kostnaden med å få sydd det staselege plagget, og designet er basert på klede som vart brukt til fest i bygdene der besteforeldrene mine levde.

Men ingen av besteforeldrene mine var derifrå. Dei kom flyttande i dyrtida på starten av førre århundre, nærmare den vaksande byen og lenger frå dei utmagra bygdene lenger sør, der dei var fødde. Dei tok arbeid i industri eller tenesteytande sektor, dei budde trongt og dei hadde mange born. Dei hadde med seg ei sterk og streng tru. Kvinnene bar skaut når dei gjekk ut. Og dei bar det med stoltheit.

Det er mange generasjonar sidan nokon i slekta mi vart verande der dei var fødd. Eg sjølv bur langt unna. Eg ber desse kleda på nasjonaldagen for å minna meg sjølv og andre om kvar eg kjem frå: Ingen spesiell plass. Under vesten har eg bukseseler som vart kjøpt på ein ferietur til Italia. Hatten har eg sjølv skaffa frå Chicago. Snittet i jakka, knebuksene og dei mange knappane i vesten er inspirert av kontinentale offisersuniformar frå revolusjons- og napoleonskrigane.

Slik sett finst der ikkje noko norskare plagg enn bunaden. Som einkvar god nordmann er han ein bastard, sett saman av impulsar herifrå og derifrå. Og som bastardar flest, er nordmenn staute og herdige folk. Der finst ikkje ei drope framand blod i ein ekte nordmann, for ingenting er han framand.

Som historienerd er det mi sure plikt å påpeika at 17. mai strengt tatt ikkje er grunnlovsdagen, men dagen for kongevalet i 1814. Og om grunnlova, slik han er og har vore, har sine feil og manglar (er det nokon som hugsar jødeparagrafen?), er det mykje å lika med den norske tradisjonen for kongeval. Ideen om at du har ingen automatisk rett på noko berre på grunn av kven foreldra dine er eller kvar du er fødd.

Diverre er ikkje den tradisjonen grunnlovsfesta. Men han er verd å feira på 17. mai likevel.

Om onsdagar og å kjenna seg utilstrekkjeleg

Onsdagar er eit kvileskjær i arbeidsveka, dagen på skulen byrjar seint og sluttar tidleg. Og som den grunnleggjande lutheranske tosk eg er, kjennest det likevel ikkje heilt rett. At eg har jobba heile helga kompenserer på ikkje noko som helst vis for skuldkjensla, snarare tvert om. Kviledagen skal jo vera heilag, anten det no er fredag, laurdag eller sundag.

Eg er ateist, så ingen av dei er det. Reint midlertidig er det tysdagen som er heilag for meg, så heilag som ein dag kan verta i eit verdssyn som ikkje er basert hovudsakleg på årtusengamle mytar og vanskeleg tilgjengelege skrifter fulle av indre motsetnader.

Likevel kjenner eg eit delvis kulturelt betinga ubehag ved å ha så kort arbeidsdag på onsdagen. Eg kan ikkje på riktig helsa kollegane «god morgon» når eg kjem halvannan time seinare enn dei på jobb, og like lite overtydande helsa «god middag» når eg går heim ved halv tre-tida. Slik er eg oppdradd, slik er verda skrudd saman.

Det er ikkje dette som gjer at eg kjenner meg utilstrekkjeleg på ein onsdag. Ikkje i dag, og ikkje førre onsdag, då eg bada i ljoset frå andre mediapedagogar under eit glimrande seminar på Nordahl Grieg vidaregåande skule i (eller like utanfor) Bergen. Eller onsdagen før det, då eg trøysta fortvilte seksarkandidatar som kom til å hugsa at dei hadde begått ein kommafeil på heildagsprøva i norsk dagen før (ein av dei hadde visstnok hatt mareritt om at eg kom til å melda frå til PPT om at det moglegvis var snakk om lese- og skrivevanskar).

Eg skulle ønska at eg kunne fortelja meg sjølv med same overtyding at det er ikkje viktig, slapp av, den lille glippen eller den kardinalfeilen du gjorde (eller trur du gjorde) under høgt press i ein kunstig situasjon kjem ikkje til å hefta ved deg for resten av livet. Eg skulle ønska eg kunne fortald meg sjølv med same overtyding at så lenge du kjenner at du får til det du gjer, lærer du ingenting. At sjølvtilliten din og sjølvbiletet ditt aldri bør festast til det du gjer, men heller til det du er. At det er heilt avgjerande for å lukkast at du vågar å gjera noko du ikkje kjenner deg trygg på at du får til.

Eg skulle ønska eg kunne fortald meg sjølv det, med det minste snev av overtyding.

Ordboka er enno ikkje full

«Parentsplaining» er eit veldig amerikansk ord, laga etter mønster frå «mansplaining«, som er det fenomenet at menn automatisk går ut frå at kvinner veit mindre om eit emne enn dei sjølv. Jamvel når kvinnene dei møter er ekspertar på eit emne og dei sjølv ikkje er det. Kjønnsmessig vil eg tru fenomenet «mansplaining» går båe vegar (jamvel om det er viktige skilnader i makt og status å ta omsyn til), og kan hende gjer «parentsplaining» det òg, altså foreldre si automatiske tru på at dei veit meir om ungane si læring enn kva lærarane gjer. Ta gjerne difor det nedanforståande som «teachersplaining».

Ta denne Mike Rossi, til dømes, som gjerne ville at ungane skulle sjå han løpa maraton. Dette, og tilliggande aktiviteter i den historisk viktige byen Boston over ei langhelg, lærte ungane meir enn eit heilt år med skule, hevdar han. Ein kan jo saktens lure på kvifor ungane hans går på skule i det heile. Akkurat som hjå oss, er skulegang i USA faktisk ikkje obligatorisk. Og eg trur foreldre som har slike evner til å læra opp eigne born, kanskje heller skulle gjera nett det, i staden for å klaga på at skulen krev at ungar som går der, faktisk møter opp.

Rossi tek ikkje heilt feil. Eg prøver å gjera elevane mine medvitne om at det aller meste dei har lært når dei kjem så langt som til vidaregåande skule, har dei ikkje lært på skulen. Dei er ikkje der for å fyllast opp med kunnskap, visdom og dømmekraft frå allvitande kjelder som meg sjølv. Dei er der for å delta i eit lærande fellesskap, for å omsetja deira eigne individuelle sett av erfaring, kunnskap og dugleik til noko kollektivt. For uansett kva det er dei har tenkt å gjera med livet sitt, er sjansen overhengande for at dei skal gjera det saman med nokon, og i stor grad saman med folk dei ikkje er i familie med.

«Forelderklåring» finst her til lands, òg, i mange ulike formar. Frå det nokså gjennomsiktige «det er umogleg for oss å få billege nok billettar til Syden i skuleferien, og vesla lærer masse om framande kulturar på resorten på Gran Canaria» via det nokså forståelege «poden er betre enn eg nokonsinne var til å gå på ski, og om han ikkje får fri til å gå kretsrennet, kan eg kanskje ikkje leva ut draumane mine gjennom han lenger» til det meir egosentriske «eg snakkar ikkje norsk godt nok til å kommunisera med NAV, så sonen min må ta seg fri for å vera tolk».

Det er nedfelt i opplæringslova at alle elevar har rett til tilrettelagd opplæring, og det er bra. Men om tilretteleggjing vert til total individualisering av opplæringa, forsvinn mykje av poenget med heile skulesystemet. Me driv ikkje først og framst med sjølvrealisering i skulen. Me driv med samfunnsutvikling. Det siste utelukkar ikkje det første, men det første kan i alle fall koma i konflikt med, eller til og med undergrava, det siste.

Dette høyrest kanskje ut som reinhekla kommunisme, men altså: Eit liberalt demokrati treng felles arenaer og eit klårt skilje mellom privat og offenteleg sfære. Ta for all del med deg ungane på tur, men ikkje krev at skulen anerkjenner det som ein del av utdanninga deira. Så skal me til gjengjeld lata vera å meina noko om kvar de drar på ferie (om ikkje kva tid) eller kva ungane gjer på fritida. Danning og utdanning er eit samarbeidsprosjekt mellom heim og skule, og om me får gjera vår del, skal de få gjera dokkar.