Dei siste av sitt slag

«There is going to be a huge hole, and nobody to step into it».

(Lemmy Kilmister)

Døyr fe;
døyr frendar;
døyr sjølv det same.
Men ordet om deg
aldri døyr
vinn du eit gjetord gjævt.

(frå Håvamål, strofe 76)

Eg har ein gong vorte fortald at romjula er den tida på året då talet på dødsfall er aller høgast. Det verkar ikkje urimeleg.

Seint i går kveld kom dei første meldingane om at Lemmy Kilmister var borte. Kampen hans mot kreften lest å ha gått like fort og rasande for seg som det meste han føretok seg musikalsk. Det kom brått, men ikkje heilt uventa, slik det gjerne er når gamle folk døyr. Men det gjorde inntrykk.

Rett nok var eg allereie i nokså vemodig humør. Noko tidlegare på kvelden kom meldinga om at ein annan kjempe hadde lagt inn årene. Brått, men ikkje uventa, det òg. Onkelen min vart tjue år eldre enn rock-ikonet, og hadde slitt lenger og meir uforskyldt med helseplager enn Lemmy. Men eg tenkjer at dei hadde mykje meir til felles enn dødsdagen. Og eg tenkjer at det er rart korleis det nære, personlege og det fjerne, medierte kan vera så kjenslemessig likt, om ikkje akkurat jambyrdig.

Lemmy har liksom alltid vore der, heilt sidan ein gong midt på 80-talet då heimekopierte C60-kassettar med britisk heavy metal gjekk frå hand til hand i skulegarden eller gutegarderoben, små glimt av ei større, skumlare og vakrare verd inn i den velordna drabantby-kvardagen eg vaks opp i. Slik somrane på garden til onkel hadde vore. Dei digre dyra, den feite, lunkne mjølka rett frå juret, dei uendelege, ljose, varme dagane ute på bøen med rive og ljå. Ei anna verd.

Eg trur ikkje ein augneblink at onkel S. ville likt Motorhead. Eg har rett nok aldri spurt. Men han var tunghøyrd så lenge eg kjende han, så det høglytte i musikken ville han nok sett pris på, om ikkje melodiane, tempoet eller tekstane. Onkel S. var til dømes ein gudfryktig mann, om enn hans Gud var ein tilgjevande og forståingsfull Gud, ein det gjekk an å snakka med. Og eg trur han likte gamaldans og trekkspel betre enn rock’n’roll.

Men om no desse to gamle heltane mine nokon sinne hadde møttest, trur eg dei ville hatt mykje å prata om og mykje å einast om. Kjappe i replikken var dei i alle fall båe, småkårsfolk med stor livsappetitt og evne og vilje til å vera seg sjølve tvers igjennom, og med evna til å gleda seg over verda slik ho er. Gleda ved å ta seg ein fest, og gleda ved å gjera eit skikkeleg stykke arbeid. Ved det som har vore, det som er, og kva no enn som kjem.

Eg hugsar ein gong for kanskje ti år sidan, etter at dei siste dyra var ute av fjøset på garden onkel S. hadde drive meir eller mindre heile livet, der eg hadde hjelpt til med slåtten om somrane – eller innbilt meg at eg hjelpte til, medan eg mest dreiv og leikte saman med alle dei andre ungane som var på garden om sommaren. Eg fekk køyra slåmaskina, jamna ut graset i den gammaldagse siloen etter kvart som traktoren dumpa det ut av vossakasso, jamvel styra den eldgamle Massey Ferguson-traktoren medan onkel styrte med pedalane eg ikkje kunne rekka ned til frå setet. Eg kan ikkje ha vore gamle karen. Han er den første, om ikkje den einaste, vaksne eg kan hugsa som sa unnskyld til oss ungane etter at han hadde kjefta på oss då leiken vart litt for valdsam. Så sa me unnskyld til han, og meinte det di meir alvorleg, sidan han tok oss alvorleg.

Så gjekk me altså, mange år seinare, rundt i det tomme, underleg luktfrie fjøset. Onkel viste fram gamle reiskapar han hadde funne under ryddinga og forklarte kva dei var og korleis dei vart brukt. Han fortalde om korleis fjøsen kunne verta turistbustad, no når det ikkje var dyr på garden lenger. Gardsturisme var jo høgste mote. Djupt rotfesta i fortida, blikket rakt inn i framtida. Kroppen var byrja verta alvorleg sliten, men hugen var skarp.

Dei lagar ikkje slike folk lenger, og det vert stadig færre av dei. Dei kjem frå ei anna, meir uryddig verd enn eg sjølv har opplevd. Eg kjenner på angsten over at ein gong skal eg òg vera mellom dei eldste, mellom dei siste. Kva verdiar frå fortida kjem eg til å representera då? Kva slag kjem eg til å vera den siste attlevande av?

Mørkret. Vår gamle venn.

For nokre månader sidan var eg trist og sint. Så vart eg berre sint. I dag er eg berre trist. Trist, og litt redd.

Det hende noko litt oppmuntrande i dag. Utan at eg hadde oppfordra til det, og utan at det på noko vis var tenkt som eit tema for undervisninga i akkurat denne økta, viste elevane mine meg ein NRK-artikkel og forklarte, med henvisning til relevante paragrafar, slik eg hadde forklart for dei for nokre månader sidan, korleis denne delinga av eit bilete bryt med både det eine og det andre av både lovar og etiske reglar for fotografisk og publisistisk verksemd samt vanleg folkeskikk, nettvett og grensene for det som sømer seg.

Det gjorde meg stolt og glad i lærarhjartet. Men trist, òg.

Eg kjenner dama som vart rikskjendis for å ha offentleggjort kneippbrøda til ein syrisk flyktning. Eg kjenner òg ein ung mann som fann ut at han skulle reisa til Syria for å kjempa i krigen der. Eg kjenner folk som har flykta hit til landet på falske premiss. Eg synest det er trist. Men eg får meg ikkje til å hata dei. Eg får meg ikkje til å ropa ut i rettferdig harme. Eg trur ikkje nokon av dei har det greit, og eg trur ikkje det har så mykje for seg å gjera det verre for dei med sjølvrettferdige kommentarar.

Nokon har tend på eit hotell på Vågseidet, og mykje tyder på at grunnen til at det skjedde, var at hotellet skulle verta heim for born på flukt. Det er forferdeleg, slik fleire har påpeikt. Det er eit ekko av det verste i fortida vår.

Det verste er i grunnen ikkje at nokon få får seg til å gjera dette, eller at nokon ganske få fleire heiar på dei. Det verste er dei mange som finn på innvendingar som at «det var jo ingen som budde der enno» og «eg forsvarar ikkje mordbrann, i alle fall ikkje mot born, men det må jo vera lov å seia…» Eg vert trist av å lesa slike innvendingar. Og eg kjenner at eg vert redd.

Vågseidet er ein plass min eigen familie er nær knytt til. Det bur ein heil masse folk i nærleiken som eg er i slekt med eller kjent med på anna vis. Gode folk. Så lenge etterforskinga av brannen pågår, kjenner eg på frykten for å få vita at nokon eg kjenner, eller nokon dei kjenner, er mellom dei som har teke oppfordringa frå det mangehoda nett-trollet og fyrt opp med meir enn ord.

Eg har ofte brukt å gjera narr av katten min fordi han er redd av seg. Han er rett nok redd på ein nokså komisk måte, men med åra har eg byrja beundra og respektera måten han fryktar på. Han er redd for plutselege, høge lydar, redd for bilar, redd for å få snø mellom tærne, redd for støvsugaren, redd for nye ting som kjem på plass i inngangspartiet (vedsekker, nyankomne postpakkar, koffertar på veg ut saman med matfar, no sist eit svært grantre som visstnok skal stå i stua i julehelga). Det einaste Øyvind ikkje er redd for, er folk. Han elskar folk, framande så vel som gamle kjende, og kjem raskt springande for å helsa når nokon kjem på vitjing. Øyvind er ikkje redd for menneske, han er redd for ting. Spesielt ting som ikkje har vore der før. Og det held eg med han i.

Eg er ikkje redd for menneske. Eg er ikkje redd for å verta nedslegen, skutt eller skada på anna vis. Eg er i det heile svært lite redd for min eigen del. Eg er ikkje redd for å setja meg i bilen og køyra, til dømes, jamvel om det statistisk sett truleg er om lag like farleg som å løpa over torget i Teheran innhylla i eit amerikansk flagg dekka med pornografiske teikningar av profeten. Eg risikerer å døy, eg risikerer å verta stoppa av politiet, men først og fremst riskerer eg å verta hytta med neven etter av hoderystande medbilistar. Eg er ikkje redd for å tenna meg ein røyk. Og eg er ikkje redd for terroristar.

Eg er, som katten Øyvind, meir redd for ting som eg ser, som ikkje har vore her før. Eg er redd på vegne av dei som skal ta over. Eg er redd på same måten som Bob Dylan og resten av generasjonen før min var redd for at ting skulle gå til helvete så fundamentalt at det ikkje var mogleg å retta det opp.

Den hausten eg sjølv vart myndig, fell Berlinmuren. Demokratiet sigra i Europa etter mange år med kald krig og frykt for nukleær konfrontasjon. Både personleg og politisk herska ei kjensle av at no var alt mogleg, og at alt kom (etter kvart) til å verta betre. Det starta ikkje i Berlin, men på grensa mellom Ungarn og Austerrike, som er passe ironisk når ein ser på stoda i Ungarn i dag.

I desse dagar kjennest det som om demokratiet er i ferd med å tapa. Dei som treng det mest, trur ikkje på det, og dei som treng det minst, undergrev det like aktivt som dei alltid har gjort. Der finst eit ord for det me ser, og det ordet er fascisme, som andre har påpeikt før meg. Blandinga av rasehat, forretningsmakt og eit, sterkt, kontrollerande og valdeleg statsapparat.

Eg rettar juletentamen og les elevtekstar som fortel, roleg og reflektert, om frykt. Ikkje den same frykten som eg kjenner, men eg kjenner meg att i han. Frykten for at ting skal verta for alltid annleis. Frykten for det store ansvaret dei unge får når me vaksne ikkje tek det. Frykten for ikkje å strekkja til, ikkje vera god nok, der ein står framom spegelen heime på badet eller i garderoben på treningssenteret og samanliknar seg med eit ideal som takk vera moderne teknologi, kjemi og kirurgi har forlete ideane si verd og vorte kroppsleggjort. Å, kjære Harald Eia, det er det du ikkje har sett, at eit ideal høyrer kunsten og filosofien til, ikkje det forgjengelege kjøtet me går rundt og dreg på.

Eg vert trist når folk rundt meg er redd. Eg tenkjer på eit gamalt stand-up-nummer eg såg, om problemet med å overtyda ungar om at der ikkje finst monster under senga eller i skapet. For før eller sidan vil ein då måtte forklara at jo, der finst monster. Dei finst der ute, og dei ser ut akkurat som oss. Akkurat som mor og far. God natt, kjære du. Ikkje ver redd.

Skuggeredd er eit ord i mitt målføre, og det er eit godt ord. Skuggen er det mørkret me lagar når me stiller oss sjølv i lyset. Når små menn kastar lange skuggar, er mørkret nær, lyder eit gamalt munnhell. Eg er redd for det mørkret, det eg sjølv skapar, det som alltid er bak meg og alltid følgjer etter meg. Så eg burde vera glad for at det er mørketid. Men eg er altså mest trist.

Men så registrerer eg at nobels fredspris vert delt ut, som vanleg er på denne datoen, og eg tenkjer at kanskje, kanskje, kanskje, er det håp. For dei som fekk prisen i år, fekk han for å insistera på at me må snakka saman. Me må finna noko å einast om.