Gjensynsglede og litt agg på ein første skuledag

Det er ein fin start på skuleåret å verta møtt med spontan applaus frå elevane når ein vert ropt opp som kontaktlærar. Etter som skuleåret tuslar seg av garde, skal dei nok få eta i seg kvart einaste av dei klappa, men eg skal no pakka inn det minnet og gøyma det til ein regnversdag.

Til dømes ein av dei dagane då den offentlege debatten igjen sirklar seg inn om skulen og alt han gjer feil. Det skjer vel strengt tatt kvar dag, med varierande intensitet. Om eg fekk ei krone for kvar gong eg høyrer nokon seia at «dette må inn i skulen» (eller «dette må me ha meir av i skulen»), hadde eg gjeve vekk heile beløpet til UNICEF og sikra gratis skulegong for alle born i heile verda.

Sjeldan eller aldri er det noko som skal ut av skulen, anna enn nynorsk og elendige lærarar. Dei som til dømes ikkje var spesielt flinke i matte då dei gjekk på vidaregåande. Det ville jo ikkje ta seg ut at ein lærar kjende seg att i det fortvila blikket til ein elev som berre ikkje får det til, uansett kor hardt hen prøver. Eller den hysterisk utdaterte og djupt forakta «tavleundervisninga», dette frekke fornminnet av ein ide om at læraren på noko som helst vis kan visa eller forklara noko anna enn korleis eleven fyrer opp læringsappen på iPaden. Ut med det. Inn med grunnleggjande livsmeistring, personleg økonomi, mindfulness, Pokemon Go og tallause mobbe- og antimobbeprogram med svakt dokumentert effekt og tvilsamt teoretisk grunnlag. Inn med hijab-forbud, dusj-avlukke og kjønnssegregasjon. Inn med fråversgrenser, vurderingssituasjonar, kartleggingsprøver og kriterier for måloppnåing. Inn med alt. Ut med læraren. Han kan ingenting. Det er jo derfor han er lærar.

Sukk.

Av og til skulle eg ønskja at nokon som meinte sterkt om kva som skal inn og ut av skulen, banka på døra og spurte kva som eigentleg var der inne. Kan hende ville dei verta overraska over at der inne var det stort sett berre menneske. Mange av dei temmeleg små og unge av utsjånad, nokre av dei litt eldre og større.

Kanskje måtte ein vera der ein liten stund for å forstå kva dei heldt på med der inne – det er jo noko av fordelen med læringsappen, at den kan du visa fram utan å involvera desse menneska. På same viset med fråversgrensene, kartleggjingsprøvene og kriteria. Dei står der på papiret og talar eller teier for seg sjølv. Læring er liksom meir flyktig, tenkjer eg. Flyktig, som tåka som sakte dreg seg oppover skogkledde fjellsider på Vestlandet ein forsommardag etter ei kald natt. Langsom, som lysninga på sørhimmelen ein sein novembermorgon i Varanger. Det er ikkje lett å visa det fram for nokon som ikkje står der med deg.

No har rett nok dei fleste av oss vore ganske lenge innom skulen ein gong i løpet av livet, og det er i grunnen ikkje rart om me av den grunn føler oss kvalifisert til å meina noko om han. Men eg tenkjer: Om du spør meg kva eg lærte då eg sjølv gjekk i skulen, så ville eg faktisk vorte svar skuldig. Noko må det jo ha vore, men sånn nøyaktig kva? Og kva tid og korleis? Det liksom berre skjedde, tenkjer eg. Og det er eg jo glad for. Eg kan lesa og skriva og rekna på kor dårleg løn eg har (ikkje spesielt dårleg, om ein samanliknar med andre grupper som har lita eller inga utdanning eller utfører arbeid av middels til låg samfunnsmessig betydning. Forresten, jo. Kanskje litt dårleg). Eg kan gotta meg eller irritera meg over andre sine skrivefeil og le av folk som let seg lura inn i pyramidespel (eller underbetalte jobbar i offentleg sektor). Og eg kan til og med lata vera. Korleis lærte eg det?

Etter å ha teke pedagogisk og fagdidaktisk utdanning og jobba nokre år med undervisning, omgjeven av kloke og dyktige kollegar, er eg kanskje ørlite sikrare på korleis det kan ha gått til, slik eg ein gong må ha lært om dei atmosfæriske tilhøva som gjer seine haustmorgonar langsomme og blå, eller får tåka til å stiga opp langs åssidene i dramatiske, gråkvite slør som slepp grantoppane med nesten høyrbare skrik før dei flaksar vidare mot himmelen.

Men det er like vakkert likevel.

Advertisements

Sakn er prisen for kjærleik (og det er han kanskje verdt)

Det er ein stor mangel ved skriftspråket at det har så mange teikn som representerer tale, og så få som representerer togn. Musikknotasjonen er betre slik, han er rikeleg utstyrt med pauseteikn. Nokon har skjønt at desse stille partia er ein del av uttrykket, essensielt for meininga.

«Å lesa mellom linene» er eit uttrykk som har vakse ut av dette problemet, og som ofte snik seg inn i omtalar av litteratur. Eg likar ikkje det uttrykket. Som om det stod noko der, liksom. Nei, det som er å lesa, det står på linene. Resten finn du inne i lesaren. Å lesa er òg å lytta til seg sjølv.

Av og til tenkjer eg at Varangerfestivalen er Vadsø sitt påskott for å vera livlaus 360 dagar i året. Altså anten slik at all energien byen har, vert brent av i løpet av desse fire dagane, eller slik at byen gjer dette sprellet ein gong om året for å få vera i fred resten av tida.

Eg kan kjenna meg igjen i båe delar. Eg svei av ganske mykje under festivalen, eg er sliten, og kjenner kan hende på ein trong til å vera i fred ein stund, kjenner på introvert-klisjeen om at det kostar energi å vera med folk. Det er noko i det, om det enn er ein tøvete og forenkla måte å seia det på.

Eg synest Eilif Aslaksen skriv fint om festivalkjensla i laurdagskommentaren sin denne veka: «Alt er ikke bare glede, men når vi gjennom musikken og tekstene blir minnet om det, blir også takknemligheten over å kunne glede seg større», og «Om ikke lenge er mørketiden igjen tilbake, men uke 32 har gitt mange av oss gledesinnsprøyting som gjør oss bedre rustet til denne årstiden».

No er det jo ikkje slik at byen er livlaus utanfor festivaltida. Eller jo. Om du går gjennom sentrum klokka fem om ettermiddagen ein kva som helst dag i ei kva som helst veke utanom 32, kan du fort byrja å tvila på om det verkeleg bur folk her. Ting skjer innomhus, av naturlege, klimatiske grunnar. Om du går tett nok inntil husveggane og vindauga som står på gløtt, kan du likevel høyra puls. Kjenna pust og varme. Enno søkjer menneska kvarandre, mindre høglytt og tydeleg, med små rørsler og forsiktige blikk.

Eg hugsar ein kveld i vinteren som var. Det banka på døra og ein ven spurde om eg ikkje ville vera med ut og ta ein øl. Eg takka først nei. Det var den dagen me hadde fått meldinga om at H. hadde gått bort. Eg kjende meg trist og tom. Men etter nokre minutt ombestemte eg meg og sende melding om at eg kom bortover likevel. Stille sat me ved bordet på puben med kvart vårt glas. Løfta kanskje fram nokre minne, men prata nokså lite, slik eg hugsar det. Ei veninne kom bortom med ein klem.

Den togna har på eit vis vorte verande der. «Den tause majoritet», har eg lete meg fortelja, er opphavleg ein måte å omtala dei daude på. Og eg synest godt om den tanken. Dei er med oss, alle dei som er borte, òg. Alt som har vore, vert verande i oss.

Om nokre få dagar skal eg attende på jobb. Og eg gler meg, som vanleg. Nokre ting som ein saknar, kjem attende.

Mørkt

Når eg underviser i skriving, er eg nokså oppteken av at elevane på førehand skal finna ut av kva dei har tenkt å seia, og så finna gode måtar å uttrykkja det på. Det er om lag det motsette av korleis eg går fram når eg skriv sjølv.

Ein del ting ser du best med sidesynet, og det er først når eg les gjennom ferdige tekstar at eg av og til får eit klårt inntrykk av kva dei handlar om, kva dei ønskjer å formidla.

Eg sit og skriv meg eit teksthefte til bruk på Varangerfestivalen, eit praktisk påskott for å revidera eigne tekstar og prøva å forstå dei betre. Når eg skriv, er eg oppteken av form; rytme, flyt, tempo, klang, slike ting. Først når eg les over, kjem tanken på innhaldet.

Og eg ser at det er mørkt.

Det er ikkje tenkt slik. Eg har aldri sete meg ned og tenkt at no skal eg skriva noko skikkeleg mørkt. Tvert om. Når eg set meg ned for å skriva, set eg meg ned for å skriva noko fint. Når eg plukkar ut tekstar til framføring, gjer eg det i håp om at dei kan vera til glede for nokon.

Det er eit perspektiv som manglar i læreplanane for norskfaget og skriveopplæringa, kjem eg til å tenka på. Dei siste revisjonane har forsterka vektlegginga av formålet med ein tekst. Men formålet «å gleda» er ikkje der. Til naud kan ein snakka om formålet «å underhalda». Det er ikkje det same. Det er nesten det motsette, i alle fall når det er så mørkt ute som no.

Der finst, heilt uavhengig av det fenomenet, altfor mykje tekst der ute. Og altfor lite glede. For kvart ord eg skriv, kjenner eg skuld for å fylla verda med meir tekst. Fleire ord.

Då er det kanskje ikke så rart at det vert mørkt, jamvel når målet er å spreia glede.