For ein sjeldan gongs skuld

Det byrjar å verta lenge sidan, så her er ein ny tekst, i råformat.

Stolt, ja.

Så du er stolt over kvar du er fødd?
For ein prestasjon! Hurra for deg.
Neimen seriøst, tenk
at du greidde karva deg heile vegen ut
av akkurat den livmora
du vart til i,
akkurat der og då.
Klapp deg sjølv på skuldra.
Nei, ikkje den, på den andre.
Den høgre.

Så du er stolt over forfedrane dine?
Kva hadde vel du vore utan dei?
Kva hadde vel dei vore utan deg?
Berre jord og bein.
Ver stolt av desse mitokondriane
dei lét etter seg.
Dei er alt du er.

Så du er stolt.
Av opphavet ditt, av alt
du ikkje har gjort.
Så kan du skjemmest
av alt du vart til
og alt du har gjort.

Advertisements

Om folk og ting og NRK Finnmark

Det hender sjeldan eg er lei meg for at eg slutta som journalist, men av og til er eg meir glad enn elles. Til dømes no. Og det er altså ikkje skadefryd eg kjenner. Meir av ei lette, og ei stadfesting av grunnane til at eg fekk nok: Aukande produksjonspress, kommersialisering, samlebandifisering og marknadifisering av det eg i mi naive ungdomstid trudde var samfunnsviktig andsarbeid. Me får sjå kor lenge eg trur det same om lærargjerninga.

Eg har jobba ein del forskjellige plassar i mitt liv, både i journalistikken og elles. Dei fleste og dei beste av desse arbeidsplassane har hatt nokre sjuande fedre i huset som har gjort alt før, sett alt før og veit å setja ting i det rette perspektivet. Om ikkje med naudsyn deira eige, så i evighetas perspektiv.

På det gamle BT-huset, til dømes, fanst ein heil korridor med kontora til tidlegare redaktørar, spøkefullt omtala som «æreskyrkjegarden». Dei berre sat der og var erfarne og kloke og skreiv på forskjellige spalter og kommentarar på knatrande og plingande skrivemaskinar. Tjukk røyk frå pipar og sigarar seiv ut gjennom dørsprekkane i den korridoren og la seg som eit tynt lag av tradisjonsmedvit over oss sommarvikarane som halsa forbi.

Mellom anna difor synest eg det er litt trist og innsiktslaust, det som NRK Finnmark driv på med for tida. Dei vil bygga tillit hjå lyarar og sjåarar i Vest-Finnmark ved å bygga opp redaksjonane der, på bekostning av særleg Vadsø-kontoret.

Vadsø-kontoret har eksistert i over 80 år. Det er NRK sitt eldste distriktskontor, og det lille knippet med medarbeidarar som er att, er mellom NRK Finnmark sine mest erfarne. Det er ikkje slik at ein berre kan flytta slikt. Ein nytilsett, nyutdanna journalist mellom andre nytilsette og nyutdanna kollegar på eit høveleg nyopretta hovudkontor gjev kan hende fleire minutt med stoff på lufta per krone, men det kjem til å gå temmeleg mange år før dei leverer like mykje kvalitetsjournalistikk like effektivt som det laget NRK no vil bryta opp endå ein gong.

Der ligg noko større, noko meir grunnleggande, under ein slik tenkemåte som NRK utviser her. Det dei seier, er: Ein journalist er ein journalist. Ei stilling er ei stilling. Ta bort ein her, tilsett ein der, og det einaste som har skjedd, er ei geografisk forskyving. Men slik er det altså ikkje. Eg hadde nær sagt at slik er det ikkje med kompetansearbeidsplassar, men det gjeld like mykje alle andre slags arbeidsplassar.

Ein ser det same i mange andre bransjar, og ikkje minst i offentleg administrasjon (og i utdanningssektoren, der eg sjølv heldt til for tida). Ein flyttar stillingar og funksjonar (anten ein no flyttar dei ut av distrikta eller ut til distrikta, det er ikkje først og framst det det handlar om), ut frå eit grunnsyn om at ei stilling er ei stilling. Og ei stilling, for dei som styrer over slikt, er ein kostnad. Det er det same grunnsynet som ligg bak omdøpinga av «personalavdelinga» til «Human Resources-avdelinga». Dei tilsette er altså ikkje personale, men menneskelege ressursar, som er ein annan måte å seia «ting» på. Ting kan ein lettvint flytta rundt eller erstatta, og i stor grad er det slik at nye ting fungerer betre enn gamle ting. Dei er kanskje ikkje like solid sett saman, men dei er rimelege å erstatta med ein ny modell når dei går i stykker.

Men folk er altså ikkje ting, og det fungerer ikkje slik med folk. Folk er meir som antikvitetar og veteranbilar. Om du behandlar dei på ein skikkeleg måte, så varer dei lenge og yt mykje høgare enn pris og spesifikasjonar skulle tilseia, for å nytta omgrep som moderne leiarar kanskje kan forstå. Folk er på den andre sida kompliserte, og inneheld enorme mengdar med det som på teknologispråket vert kalla redundans. Overflødige funksjonar som kjensler, privatliv, humør og så bortetter. Dei samhandlar på måtar som er vanskeleg å forutsjå eller styra. Dette kan ein reagera på med å styra hardare, og det gjev om lag same resultat som å vri hardare på rattet eller trykka hardare på bremsa når du misser veggrepet på vinterføre.

Eit viktig unnatak her: Då dåverande statsråd Victor Normann flytta ein del tilsyn ut frå hovudstaden, var det ikkje først og framst eit distriktspolitisk tiltak (om det aldri så mykje vart seld inn som det). Då var sjølve tanken bak å kvitta seg med ein del av den erfaringa og det tankesettet som «sat i veggane» i hovudstadskontora. Han var klår over at han bygde ned kompetanse. Gevinsten var å bygga opp uavhengigheit, som jo er viktig om ein driv med tilsyn.

Eg ser ikkje slik argumentasjon frå NRK si side. Dei seier ikkje, i alle fall ikkje høgt, at dei vil ha eit yngre korps av medarbeidarar med mindre delt og nedarva erfaring. Det dei seier, er at dei vil ha ein sterkare desk-funksjon. Altså ei styrking av den delen av den journalistiske produksjonen (og dette seier eg som tidlegare mangeårig deskleiar) som er mest mekanisk, minst sjølvstendig og enklast å overlata til maskinar og algoritmar.

Og me har jo sett mykje i det siste av kor godt dét funkar.

September syng (med den stemmen han har)

Hausten er innetid, men i dag har eg hatt uteundervisning i historie, sidan veret var fint og det meste av historiske hendingar fann stad andre plassar enn inne i klasserommet. Til dømes i Tyskland og USA (eller i dagens tilfelle, oppe på fjellet ovanfor skulen).

Eg møtte (som mange, vil eg tru) Kurt Weill sin musikk første gong gjennom The Doors sin versjon av «Alabama song», denne herleg skakke og rare amerikanske drikkevisa som ikkje er ei drikkevise og heller ikkje amerikansk. Det må ha vore på ein fest ein plass, mest sannsynleg nedst i Cappesvei, der ein klassekamerat med høg hippie-faktor på platesamlinga hadde ein hybel me kunne ty til når det ikkje freista å dra heim til drabantbyen.

Ikkje lenge etter møtte eg Bert Brecht gjennom norskundervisninga i skulen, då me fekk/måtte sjå «Krittringen» på Den Nationale Scene. Eg syntest båe delar var stas, på kvart sitt vis, og i alle år sidan har Brecht-tekstar og Weill-melodiar lege langt framme i hugen, og av alle historiske periodar og stader er eg kanskje mest fascinert av Tyskland i mellomkrigsåra.

Ein av dei seinaste verkeleg store leseopplevingane eg har hatt, var Lars Amund Vaage sin roman «Syngja». Ein roman som nesten ikkje i det heile handlar om å synga, i alle fall ikkje på andre måtar enn at alt handlar om å synga, om songen som grunnleggjande menneskeleg åtferd og kommunikasjon.

Kurt Weill noterte nokså sarkastisk om «September song» at han var skrive for ein som ikkje kunne synga. Det var, så vidt eg kan bringa på det reine, heilt riktig, filmstjerna som var tiltenkt rolla i «Knickerbocker Holiday» var nok berømt for heilt andre ting enn songstemma si, og songen er skriven i eit svært avgrensa toneregister, som ein slags demonstrasjon, tenkjer eg, av at du treng ikkje gå høgt eller lågt, det er heilt tilstrekkeleg at du syng.

Sjølv syng eg aldri. Rett nok har eg lagt meg til ein for elevar og kollegar nokså irriterande uvane med å gå rundt og nynna. For eg er glad i musikk. Men noko av det første eg lærte meg at eg ikkje kunne, var å synga. Det lest ikkje til at nokon var spesielt uroa over denne oppdaginga, som vel fann stad i andre eller tredje klasse i barneskulen. Ingen ekstraundervisning eller andre intervensjonar. Berre ei venleg anmoding om ikkje å ta i så hardt når klassen skulle synga i kor. For det skulle me, sjølv om me altså ikkje alle saman kunne.

Det er sikkert sunt, tenkjer eg, å ha ei oppleving av å vera heilt udugeleg til noko, og få det offentleg kunngjort. Kvifor elles skulle skulen vera så perfekt tilrettelagd for at alle skal få minst ei slik oppleving før dei slepp ut derifrå? Dei heldigaste får så mange slike opplevingar at dei går ut som komplett udugelege til alt.

Det skulle ta mange år før eg forsto at det å synga faktisk var noko ein kan (og lyt) læra seg. At stemma er eit minst like komplekst instrument som ein kontrafagott eller eit flygel, og at å «kunna synga» er lag på lag med ulike kompetansar. Der finst ein utbreidd aksept for at menneske er fødde med eller utan språkøyra, mattehovud, ballkjensle, dansefot, grøne fingrar, varmt hjarte, auge for estetikk eller nase for business. Eller altså songstemme. Visse ting – ganske mange ting – verkar det som at ein reknar det som fåfengt å undervisa i. Kanskje av di dei tydeligvis er så nært knytte til det kroppslege?

Det er til dømes slik at mange lærarar ikkje får opplæring i stemmebruk under utdanninga si, jamvel om det er den arbeidsreiskapen dei nyttar mest. Eg kjenner meg att i det. Det vesle eg kan om stemmebruk og -øvingar har eg for det meste lært på fritida. Resultatet er føreseieleg: Dei fleste som jobbar i læraryrket har ein eller annan gong opplevd å vera sjukmeld av di stemma sviktar, skreiv fagbladet Utdanning for nokre veker sidan.

Det er ille. Men det er vel så ille om ein tenkjer på stemmebruk som ulærleg. Kurt Weill var rett nok ikkje vidare nøgd med solisten han vart beden om å skriva for. Men han gjorde det som trongst. Han gjorde det mogleg for han å synga. Det står det respekt av.