Di meir ting endrar seg…

Okei, så nokon minte meg på ein tekst som eg skreiv til eit spesielt høve for ein god del år sidan, og som eg publiserte på Facebook og ikkje tok vare på nokon andre plassar.

Dermed fekk eg skrulla meg nedover Facebook-veggen min, heilt til dei forhistoriske tidene då alle Facebook-statusar starta med: «NN is…»

Det er forbausande poetisk. Her eit utdrag, i omvendt kronologisk rekkjefølgje:

Lars O. Haugen is inconsequential (den siste av denne sorten statusar)

Lars O. Haugen is mostly harmless (anledning gløymt)

Lars O. Haugen is occasionally mistaken for something edible (dette frå tida då Øyvind Arvola var ung. Det har ikkje betra seg)

Lars O. Haugen is plystring out of tune (har ikkje betra seg, det heller)

Lars O. Haugen is a sit-down-tragiker (mykje det same der òg)

Lars O. Haugen is rewriting «Peer Gynt» into a 20-minute musical show for kids (ikkje spør…)

Lars O. Haugen is watching imaginary airships.

Lars O. Haugen is in surprisingly bad shape for his age.

Lars O. Haugen is procrastinating.

Og nobelprisen i litteratur går til: Alle.

Bob Dylan har fått nobelprisen i litteratur, og all verdas gamle hippigubbar med høgt hårfeste jublar, medan ein ikkje ubetydeleg gjeng med skrivande riv seg i håret.

Innvendingane mot Svenska Akademins avgjerd synest å falla i tre kategoriar:

1) Han er allereie så populær at han treng ingen pris.

2) Det Bob Dylan driv med, er ikkje litteratur.

3) Der finst betre kandidatar.

Det siste er vanskeleg å vera ueinig i. Der finst hundrevis, om ikkje tusenvis, av forfattarar, dei fleste av dei folk du aldri har høyrt om, som skriv på eit «litterært nivå» minst like høgt som Dylans, og dei fleste av dei kjem aldri til å få nokon nobelpris.

Slik må det altså vera. Folk har alltid, og kjem i framtida alltid til å krepera i køen til å få ein nobelpris. Så medviten er komiteane om dette at der finst drøssevis av historier om prisvinnarar som mottok prisen meir eller mindre som det siste dei gjorde.

Og det er heilt sikkert eit moment i denne avgjerda også. For ein turnerande artist er 75 ganske mykje.

Men samstundes: Der finst ufatteleg mange litterære prisar der ute. Nobelprisen er i særklasse, ja. Men kor mange av dei andre priskomiteane har vurdert å gje prisen til ein som skriv songar? Eg lurar på om kanskje Svenska Akademin er ute etter å utnytta posisjonen sin til å justera definisjonen av kva som «tel» som litteratur.

Så eg synest det er vel så interessant med dei to første innvendingane. Spesielt interessant at det er så tydeleg uttalt hjå nokre kritikarar av komiteen. Dei ser tydelegvis nobelprisen (og andre litterære prisar) som ein slags trøystepremie til alle dei som aldri når ut til eit stort publikum.

Eller dei tenkjer, og det er ein litt meir sympatisk tanke, at litteratur har eit publikum på éin. Der ligg det undergravande og potensielt revolusjonerande i avgjerda om å gje Dylan prisen.

Forestillinga om den einsame lesaren er eit kulturelt betinga fenomen som er litt eldre enn sjølve nobelprisen i litteratur, men ikkje så mykje. I mesteparten av den tida me har hatt språket, og dermed litteraturen, har litteraturen vore noko kollektivt. Noko ein delte opplevinga av, utan noko klårt skilje mellom forfattar og lesar, forteljar og lyar, artist og tilskodar. Ideen om at det fantest forfattarar i det heile, har kome og gått. Lesarar som eit konsumerande massepublikum er eit relativt nytt fenomen, skapt av industrialismen og det moderne skulevesenet. Bob Dylan er ikkje der. Bob Dylan sine songar er noko alle kan ta laus på og dela. Eg er sikker på at det til einkvar tid foregår minst eitt nachspiel ein eller annan plass i verda der nokon akkurat har teke fram ein kassegitar og byrja spela «Knocking on heaven’s door».

Prisen er tildelt ein person, for slik må det nesten vera. Men ikkje berre til ein person. Komiteen nemner på eit vis Dylan sist i grunngjevinga si for tildelinga. Prisen er til den store amerikanske songtradisjonen. Det trur eg «his bobness» er veldig klar over. Ved å nemna dette så tydeleg, kritiserar komiteen ikkje berre ideen om litteratur som ein inneslutta, isolert og individuell oppleving, men òg ideen om det litterære geniet. Om originaliteten som ideal.

Der finst mange store songtradisjonar der ute. Den amerikanske er unik ved at han har teke opp i seg så mange av dei. Den amerikanske songtradisjonen er urein og inautentisk, ein bastard skapt gjennom valdtekt og overgrep. Var det ikkje for slavehandelen, ville me ikkje hatt bluesen. Var det ikkje for potetpesten, ville der ikkje ha vore nokon som spela elektrisk fele nede på Desolation Row. Og var det ikkje for Vietnamkrigen, ville der ikkje vore nokon Bob Dylan slik me kjenner han i dag. Heile verda har fått bidra med sine verste lidingar til noko som kanskje ikkje alltid er vakkert, men i alle fall til tider gripande. Om det er noko genialt ved diktinga til Bob Dylan, må det vera at han er så medviten om dette. Nesten kvart einaste ord i tekstane hans og kvar tone i låtene hans refererer til noko, til eit brotstykke av kulturarv. Høg og lav kultur. Frå Europa, frå Afrika, frå Austen, frå det opphavlege Amerika.

Han er ikkje åleine om det. Han er heller ikkje åleine om prisen.

Fortener Bob Dylan den mest prestisjetunge litteraturprisen i verda? Nei. Det er det ingen som gjer. Difor er det rimeleg at prisen går til alle.

Jess, vi kan (i alle fall av og til. Av og til må vi)

Det er to spørsmål eg som lærar stadig vert møtt med frå elevar. Det eine er «må vi»? Det andre er «kan vi»?

Eg likar heilt klart best det siste. Det uttrykkjer vilje heller enn motvilje, jamvel om det fullstendige spørsmålet kanskje er «kan vi gå tidlegare heim i dag»? eller «kan vi sleppa prøva på torsdag»?

Det høyrest kanskje rart ut, men det kjennest tyngre å seia «ja, det må dokker» enn «nei, det kan dokker ikkje». Jamvel om innhaldet kan synest likt. Skilnaden er: I den første formuleringa er alternativa innsnevra til eitt. I det andre er ei uendeleg mengd med alternativ redusert med eitt. Av og til er «nei, men» betre enn «ja, og».

Eg er litt ekstra merksam på kva eg driv på med på jobb for tida, ettersom ein kollega som tek praktisk-pedagogisk utdanning har observasjonspraksis med meg som praksislærar. Noko som altså inneber at ho går rundt med ei notatblokk og kikkar på kva eg gjer. Ho har allereie merka seg den pedagogisk motiverte «slav squat» samt nokre av metodane mine for å omgå det at eg ikkje er spesielt høgrøysta. Og eg har funne ut at eg faktisk synest det er ganske hyggeleg å verta sett av andre enn elevane medan eg jobbar. Kanskje alle burde unna seg eit par veker der nokon følgde dei rundt og noterte seg kva dei heldt på med på jobb. Ikkje som kontroll, og ikkje som instruksjon, men for å sjå og for å gje nokon sjansen til å bli sett.

Noko av det fine med å vera lærar, er at kvardagen er totalt uføreseieleg. Slik sett liknar det mitt tidlegare yrke som journalist. Ein veit stort sett kva tid ein er meint å koma på jobb, men sjeldan kva som ventar når ein kjem dit. Ein har ein plan, og så skjer ting. Eller dei skjer ikkje. Det skjer, det òg.

Alt dette er like usynleg i det journalistiske sluttproduktet som undervisninga er i eleven si læring, tenkjer eg. Det skjer i mellomromma. Det er sikkert slik i andre yrke, òg. Det er ein samanheng mellom det ein planlegg, det ein faktisk gjer og det som vert resultatet, men den samanhengen er langt mindre klår enn målstyringssystem, metodikk, rutinar og prosedyrar vil ha det til. (Dette er ikkje ein kritikk mot ein metodisk, målretta og planmessig tilnærming til arbeid eller undervisning. Det skjer sjeldan noko som helst utan at ein jobbar planmessig, målretta og metodisk. Men det som skjer, er slett ikkje alltid det ein hadde planlagt. Og det er slett ikkje alltid eit problem). Det vi må, finst. Det vi kan, er mykje viktigare.

Dei to profesjonane liknar òg på den måten at ein aldri ikkje er på jobb, jamvel når ein teknisk sett har fri. Siste tekstmelding frå ein elev tikka inn 2345 på måndagskvelden denne veka, første på tysdagsmorgon klokka 0728. Det er ikkje spesielt uvanleg eller spesielt seint eller tidleg. Og det er ikkje plagsamt. Det er eit uttrykk for tillit, tenkjer eg. Og ingen sure miner hjå elevane når eg forklarar for dei involverte at eg av og til ligg og søv eller står i dusjen og difor kanskje ikkje alltid svarar med ein gong (eller i det heile tatt). Som journalist følte eg meg tilsvarande sett pris på dersom folk faktisk ringde meg heime til ukurante tider for å fortelja at no er det noko på gang. Eller no har dei lese det eg har skrive, og det kan på ingen måte vente at eg får vita kva dei synst om det.

Skuledagen var prega av sjølvstendig arbeid. Ulike klassar med ulike arbeidsoppgåver, men tavla skulle få vera i fred for krittet i dag, hadde eg tenkt. Ofte jobbar elevane mine då på ulike stader på skulen, sidan klasseromma me er utstyrt med er frå 1960-talet og prega av eit instrumentelt og industrielt syn på opplæring. Det er plass til elevane der, men ikkje alltid til det dei er meint å halda på med, viss ikkje det er å sitja stille og høyra på læraren eller jobba stilt og snilt kvar for seg med sitt. Så eg let dei spreie seg litt utover. Nokon sit rundt borda i kantina, nokon i sofagruppa på biblioteket, nokon ute i friluft om veret tillet det. Nokon sit på sine vante plassar. Jobb der du jobbar best, seier eg gjerne. Og så vandrar eg rundt i korridorane og prøver å følga med på kva dei held på med og hjelpa til om det trengs.

Og så står det plutseleg ein elev der, som ikkje er i nokon av klassane mine og difor litt usikker og sjenert i tilnærminga når ho forsiktig praiar meg på veg frå kantina til klasserommet. Ho spør om eg ikkje kan hjelpa henne med noko ho lurar på i eit fag ho veit eg underviser i. Og idet eg er i ferd med å starta på forklaringa, kjem nok ein elev springande og seier at det same lurar ho på, òg. Det gjer nok mange av dei andre som sit der inne òg, seier ho, og nikkar mot den opne klasseromsdøra me står ved, der ei gruppe elevar sit og puslar med oppgåvene sine i stille konsentrasjon.

Så eg går tilbake til klassen eg eigentleg har i den timen og spør om det er greitt at eg tek ti minutt for å forklara noko for nokon andre. Det er heilt greitt, viser det seg. Dei har jo uansett praksis-studenten (som til dagleg er læraren deira i eit anna fag) til å hjelpa seg. Og dei har kvarandre. Så eg går og held ein impromptu ti minutts førelesning for elevar som faktisk bad om det.

Eg kjenner at det er litt vanskeleg å skriva om dette. Om kor fint det kjennest som lærar å bli bedt om å undervisa. Å verta invitert, i staden for å trenga seg på når timeplanen tilseier det, be elevane legga vekk det dei er opptekne med og setta i gong med å gjera det dei må.

For det er oftast det siste eg driv med. Og slik må det nesten vera.

Kanskje.

Det var ein uvanleg god dag. Ein slik dag som ein kan klippa ut og henga på kjøleskapsdøra no når det går mot mørketid. Og håpa for framtida at ein etter kvart kan stryka «uvanleg».

(Bob Dylan skal eg skriva om i morgon. Eg må tenkja meg om først)