Skulen er for viktig til å overlata til lærarane (eit ønskje om meir vidsynt kritikk)

Eg synest det kan vera nok synsing no. Litteraturkritikar Knut Hoem skriv harmdirrande om bruk av abstrakte omgrep og kapitla si rekkefølgje i ei norsklærebok for ungdomsskulen på NRK Ytring. Eg las det først med eit skuldertrekk. Då ein kollega sidan spurte om eg hadde lese det, kom måndagsmorgonsinnet over meg. Eg trur eg kan ha kome i skade for å bruka svært lite abstrakte uttrykk som «surkuk» og «kunnskapslaus synsing». Det var godt å få det ut. No skal eg prøva å vera litt konstruktiv.

Eg tenkjer: Eg skal halda meg for god til å skriva at viss Hoem har ein elev i åttande klasse i norsk skule og først no kjem på å kikka i læreboka, så… Nei. Eg vil eigentleg ikkje dit. Det er foreldra som har ansvaret for opplæring av borna sine, men skulen har teke på seg jobben, og får vel finna seg i å bli sett i korta. Og ein får finna seg i at dei som ser, ikkje har inngåande kjennskap til kva me driv med. Alle har det vel slik.

Det er likevel litt urovekkande at Hoem, som formodentleg er ein oppegåande lesar og deltakar i samfunnet, ikkje veit at ideen om eit «pensum» ikkje eksisterer i skulen lenger. Og at han ikkje ser samanhengen mellom det han kritiserer i læreboka og det som står i dei statleg fastsette læreplanane (dei er lett tilgjengelege på udir.no, og relativt kortfatta). Ville det ikkje eigentleg vore verre om lærebøkene ignorerte læreplanen til fordel for den romantiserande dyrkinga av lese- og skrivegleda som naturleg nok er framherskande hjå ein litteraturkritikar og i hans familie? Har Hoem spurt desse 18 av 21 elevane han skriv om som (sjokk og vantru!) har ein eller fleire foreldre med anna morsmål, kva dei treng for å delta i eit skriftbasert samfunn? Det er slike ting ein spør seg om i skulen, og i forskning om utdanning.

Eg har sjølv elevar som er ivrige og dyktige lesarar og skrivarar, men synest norskfaget er gjespande keisamt og traurig. Det lever eg godt med. Eg var sjølv ein slik elev. Hoem må gjerne drøyma seg attende til eit norskfag på 1980-talet som handla om å lesa vakre skjønnlitterære tekstar og seia forsøksvis kloke ting om dei på «tydelig og klart norsk». Det er ikkje slik eg sjølv hugsar norskfaget frå 1980-talet, og det er ikkje slik det framstår i gamle læreplanar heller. Og det er absolutt ikkje slik det er i dag. Det er ikkje lærebokforfattarane sin feil.

Det er jo for pokker heller ikkje slik at litteraturen står sist i boka av di han er minst viktig. Det er like meiningslaust som å påstå at ord på «s» er mindre viktige for ordbokforfattarane enn ord på «b». Ei lærebok er ikkje ein roman, og skal ikkje lesast frå perm til perm. Det er mellom anna slikt ein lærer når ein lærer om lesestrategiar.

Vidare er det ein heilt normal progresjon å starta med munnleg kommunikasjon, studieteknikk og lesestrategiar (gjerne skrivestrategiar, òg) før ein tek fatt på det som før i verda heitte «pensum», altså tekstar og emne ein skal snakka, lesa og skrive om. Og finn ein det betre å endra på rekkefølga, ja, så gjer ein det. Den boka Hoem har lese, er ei basisbok. I tillegg vil ein då normalt finna ei tekstsamling og kanskje òg ei arbeidsbok. Å kritisera på grunnlag av basisboka, vert som å kritisera køyreopplæringa på grunnlag av teoriboka. «Dei lærer jo ikkje å køyra bil av å lesa bøker om trafikkskilt», liksom.

Det byrjar verta nokre år sidan det fantest ei statleg godkjenningsordning for norske lærebøker. I eit anfall av tiltru til lærarane sitt faglege skjønn vart det overlete til dei å avgjera kva læremiddel dei trong for å gjennomføra undervisninga. Mange brukar ikkje lærebøker i det heile lenger. Dei vert irrelevante før trykksverta er tørr, er ein grunn. Ein annan er at der etter kvart finst gode digitale ressursar som i endå mindre grad enn læreboka er lineært organisert. Ein tredje er at dei fleste lærarar kjenner faget sitt godt, i tillegg til at dei veit kva det er forventa at elevane meistrar når dei går ut av skulen eller avslutter skuleåret. Og dei har ein fagleg fundert ide om kva rekkefølgje som fungerer best for læring.

Merk det: Me driv ikkje med underhaldning. Me driv med opplæring. Me drit vel i om elevane synest faget er keisamt. Målet er at elevane skal læra. Det er keisamt og slitsamt å driva med intervalltrening. Det er keisamt å gjera skalaøvingar på eit instrument. Det er keisamt å repetera den lille gangetabellen til du kan han utenat. Men det viser seg altså at ein blir betre av det. Aktiviteten er ikkje målet, men middelet. Og overtydande mengder med lese- og læreforsking viser til dømes at dei som kan overvåka si eigen lesing, vert betre funksjonelle lesarar (altså, dei lærer seg å lesa på ein formålstenleg måte). Ein kan lika det eller lata vera, men opplæringa i norsk skule er målstyrt.

Dette, såvel som dei måla og forventningane som læreplanane fastset, kan foreldre og føresette i alle fall i teorien påverka gjennom demokratiske prosessar. Men det er eit sørgeleg og bemerkelsesverdig faktum at det er nesten ingen politisk usemje om utforminga av læreplanane for den norske skulen. Kanskje fordi det er veldig lite kompetent kritikk der ute, og veldig få andre enn lærarane som tek seg bryet med å lesa dei (eit viktig unnatak: For nokre år sidan skreiv Gunnar Skirbekk ein nokså drepande kritikk av læreplanen i norskfaget. Læreplanen vart faktisk revidert på bakgrunn av denne kritikken – og andre sin).

Ein kunne til dømes spørja seg kvifor lesefart er så viktig så tidleg, og kanskje konkludera med at det har samanheng med at dette er målbart (og dermed viktig) i dei store, samanliknande testane som har eksplodert i omfang dei siste 20 åra. Eller med at tekstmengden i verda synest å vera eksponentielt aukande, ikkje berre på det skjønnlitterære feltet. Dei enklaste saker gjev opphav til digre bunkar av dokument og korrespondanse med uhyre abstrakt og livsfjern språkbruk. Det må me òg førebu elevane på.

Ein kunne spørja seg kvifor lesing av skjønnlitteratur i så liten grad er eit mål i seg sjølv. Kvar gong det er nemnd i læreplanen, vert det lagt til eitt eller anna tilleggsmål som handlar om å diskutera eller reflektera eller setja i samband med. Skjønnliteraturen og lesinga er i skulen, i tråd med ein tung tradisjon i norsk offentlegdom, eit middel, ikkje eit mål.

Ein kunne spørja seg kvifor litteraturdelen av norskfaget vert mindre og mindre til fordel for instrumentelle dugleikar og metaforståing, og om dette spørsmålet handlar om noko anna enn det som skjer innanfor utdanningssektoren.

Ein kunne spørja seg kvifor ein som hugsar den teorikåte undervisninga i litteratur på universitetet på 1990-talet (under reformarkitekt Gudmund Hernes, endåtil) ikkje forstår kvar denne teoretiseringa av språk- og litteraturfaga (og skulen generelt) kjem frå.

Ein kunne spørja seg kvifor ein som titulerer seg «litteraturkritikar» nyttar så banale innfallsvinklar som «keisamt» og «vanskeleg» til å kritisera ei lærebok. Det er kanskje omtrent som forventa av ein åttandeklassing, men eg ville ikkje latt det passera frå ein elev i vidaregåande. Frå ein jamnaldring er det rett og slett litt skuffande.

Advertisements

Trykkerielegi

Fyringssesongen er i gong, og eg merkar at papiravisa framleis har sin plass i kvardagen. Til og med opptenningsrullane eg får med på kjøpet når eg handlar ved, er avispapir-baserte, om enn forsterka med mineralske oljeprodukt. Eg veit ikkje kor lenge det kan vara, eller kva eg då skal fyra opp med.

Det er meir oppsiktsvekkande at det ikkje har skjedd før, enn at det skjer no: Finnmarken stengjer trykkeriet i Havnegata. Nokre gode folk som eg har hatt mykje med å gjera i yrkeslivet, står utan jobb. Forhåpentlegvis ikkje så lenge. Eg kan attestera for at dei er ein fantastisk gjeng, som kan ganske mykje meir enn å trykka lokalaviser.

Dei store riks- og landsdelsavisene gjorde unna dette for minst tjue år sidan. Å ha ein gigantisk, komplisert maskin ståande som går i ein halvtime kvar kveld er dårleg forretning.

Då eg for mange år sidan kom til Finnmarken som vikarierande journalist, var det allereie noko nostalgisk over desse vibrasjonane frå kjellaren som signaliserte at arbeidsdagen var slutt. Det du ikkje hadde fått retta opp av pinlege språkfeil og feilsitat no, det kom heile byen til å lesa i morgon tidleg (eller før, om dei var seint oppe). Og dei kom ikkje til å la det passera ubemerka.

Eg saknar, og kjem til å sakna, duringa frå underetasjen, til og med kjeften frå trykkarane og pakkarane når me heldt att fordi viktige ting gjekk føre seg oppunder deadline (eller når me berre var treige med å få ting ferdige). Det var ei ordna verd. Ut og snakka med folk, inn og skriva, senda resultatet ned i kjellaren og la mystiske ting skje som gjorde orda våre til fysisk røynd. Etter kveldsvakt likte eg å gå ut gjennom trykkerihallen. Kjenna på lukta av nyhende. Sjå korleis dei byrja spreia seg.

Eg kan til og med ta meg i å tenkja at når ein no publiserer kontinuerleg i alle kanalar, vert ein kanskje litt mindre oppteken av å få det rett. Det er jo berre å gå inn og redigera. Mine journalistiske tabbar er for alltid lagra på mikrofilm på det lokale biblioteket (og i ei hole nede i Mo i Rana).

Eg kjem til å halda fram med å abonnera på lokalavisa. For innhaldet sin del, vel så mykje som for å ha noko å fyra i peisen med. Fordi eg veit at dei som skriv der, gjer ting ordentleg. Dei har kjent på duringa frå pressa i kjellaren og veit at dei må få det rett før den startar. Eg håpar og trur dei tek vare på den kjensla.

Brev til kolonien (ein rekonstruksjon og ei sjølvransaking med tonefølgje av Bob Dylan)

Av og til kjennest det slik: Det er ingenting eg har opplevd eller følt som ikkje Bob Dylan har skrive ein songtekst om.

Denne handlar til dømes om ein tynn mann. Og eg er jo framleis ein tynn mann, sjølv om eg har lagt på meg atskillig dei seinaste åra.

 

You walk into the room

With a pencil in your hand

You see someone naked

And you say «Who is that man»?

 

Historia om Nord-Noreg har i stor grad vorte skapt av andre.

«Tenk om noen andre skulle velge ut hvilke bilder du skulle ha i ditt familiealbum – at noen helt fremmede skulle sette sammen bilder i albumet om deg og ditt liv?»

Slik sa Maria Utsi det i ein nydeleg og vel motteken tale på Agenda Nord-Norge si konferanse denne veka, og eg vart minna om eit av dei mange blogg-innlegga eg skreiv, men aldri publiserte. Akkurat dette innlegget presterte eg til og med å sletta, så eg lyt prøva å gjenskapa essensen av det etter hugsen.

Den gongen handla det om ein laurdagskommentar Eilif Aslaksen skreiv i Finnmarken, om korleis lokale stemmer som Susanne Hætta, Ingjerd Tjelle og Bård Wormdahl hadde skrive bøker om lokale forhold, og om kor viktig det er at Finnmark, og Nord-Norge, for den del, får fortelja med si eiga stemme, med sine eigne stemmer. Aslaksen skriv:

Når jeg leser bøker som «utenforstående» har skrevet om finnmarksrelaterte forhold, leter jeg alltid etter noe som ikke stemmer med historien slik jeg kjenner den. Jeg mener ikke at slike forfattere er dårligere eller ikke kan sitt stoff godt nok, men de ser og oppfatter ikke det som sies uten ord like skarpt som en «innfødt».

Og det er uhyre viktig.

 

Because something is happening here

and you don’t know what it is.

Do you, mister Jones?

 

Eg måtte tenka litt over det der, for eg har jobba i nokre år (ganske mange år, etter kvart) med ulike freistnader på å ordfesta dette «nord». Å fortelja andre folk sine historier, førestilla meg stemmane deira. Det eg har kalla å skriva meg inn i eit landskap, ein måte å forstå på.

Det er nyttig, tenkjer eg, å verta gjort merksam på at dette er òg eit overgrep. Det er heilt å likna med å omarrangera familiealbumet til folk, som Maria seier. For uansett korleis eg vrir og vender på det, representerer eg kolonimakta.

Eg har ikkje røter her. Eg har ikkje dei genetiske føresetnadene for å forstå, langt mindre tala på vegne av nokon rundt meg. Eg har ingen del i dette som er nord, som er Finnmark.

 

The sword swallower, he walks up to you and he kneels.

He crosses himself, and then he clicks his high heels,

and without further notice, he tells you how it feels

and says: Here’s your throat back, thanks for the loan.

 

Det er her eg gjerne skulle visst, eller hugsa, korleis eg avslutta innlegget eg aldri publiserte. Kanskje sletta eg det av di eg ikkje fann noka god løysing. Inga harmonisk avrunding. Eg hugsar berre denne koplinga til «Ballad of a thin man» og sverdslukaren som leverer strupen (og stemmebanda) tilbake og takkar for lånet. Eit vakkert og grotesk bilete som nettopp fangar opp i seg denne blandinga av overgrep og forsøk på å forstå andre sin situasjon.

Kanskje er det i ein annan tekst han har svaret:

 

Tell me, how does it feel?

To be without a home

Like a complete unknown

Like a rolling stone?

 

Eller kanskje han fann det betre i ein gamal blues:

 

It ain’t no use to sit and wonder why, babe

if you don’t know by now.

It ain’t no use to sit and wonder why, babe.

It’ll never do, somehow.

When your rooster crows at the break of dawn

Look out your window, babe, I’ll be gone.

And you’re the reason I’m travellin’ on.

But don’t think twice. It’s all right.

 

And I wish there was something you would do or say

to try to make me change my mind and stay.

But we never did too much talking anyway.

Don’t think twice, it’s all right.