Ei juleforteljing (og ein trist song)

På originalspråket heiter Charles Dickens si udødelege juleforteljing om Ebenezer Scrooge «A Christmas Carol». Altså «ein julesong». Eg har alltid vore ein varm forsvarar av tett samrøyre mellom litteratur og musikk, så eg finn dette heilt på sin plass.

Under undersøkjingane som leidde fram til dette siste blogginnlegget i 2016 fann eg dessutan ut at det engelske «carol» moglegvis er avleidd av eit latinsk ord «carulus» som tyder «å dansa i ring», og at slike songar gjerne går i valsetakt. Det finn eg endå meir på sin plass.

For det eg har brukt jula på, når eg ikkje har opna gåver (fort unnagjort), spist feit, usunn mat med like usunn drikke til (tok si tid), eller laga langtidsheva, svart surdeigsbrød og tradisjonelt kjøt- og sildepålegg nok til å metta ein heil armé, det er å skriva julesongar.

Eller rettare sagt, ein julesong. Som eigentleg er ei juleforteljing. Med musikk. Og nokon som dansar i ring. Det første utkastet såg slik ut:

 

Jul hos kommandanten

Det er jul hos kommandanten.

Ein kald og einsam vaktpost

står på festningsvollen og stirer

inn i mørkret utanfor.

Frå det store, gule huset

der kommandanten bur

kjem lys ut gjennom vindauga og

lyd av glade stemmer, pianomusikk.

Emilie, den vakre

dottera til kommandanten

dansar så fint rundt treet

at far hennar må gå utanfor.

– – –

Kommandanten går opp

på festningsvollen og ser ut

lyttar til det mørke havet.

Er alt i orden? Er me der me skal?

Ja, seier vakta.

Han har stått der heile kvelden.

Her på utsida er alt i orden.

Der på innsida er alt fint.

– – –

Emilie snurrar så skjørtet står omkring ho.

Rundt og rundt. Fortare og fortare.

Alt er i orden. Alt går rundt.

Kven ser på ho? Kva ser dei?

Alt er i orden, seier kommandanten, han

ristar nysnø av paradeuniformen.

Emilie kvekk til, ho

høyrer han sparka av seg støvlane i gangen.

– – –

Utanfor står vakta og ser

på dei mørke bølgjene.

Høyrer dei knusa mot fjærsteinane.

Er alt i orden? Er me der me skal?

Emilie neiar, det beste ho kan,

mora går inn på kjøkkenet.

Vakta ute på vollen

brettar opp kragen mot austavinden.

 

Den ferdige versjonen er kanskje klar til neste jul. Eller kanskje ikkje. Men eg tenkjer: Så lenge der finst sørgelege songar, finst der håp. Det er lystige marsjar ein skal sjå opp for.

Advertisements

Kvifor eg hatar naturfotografar meir enn eg hatar regnver

Alle snakkar om at bilete av sylslanke modellar skapar problem med kroppsbiletet hjå folk. Særleg hjå unge jenter. Er det ingen som ser at naturfotografi er i ferd med å gjera det same med naturopplevinga? Særleg hjå litt late folk. Som til dømes denne skribenten.

Altså. Eg hatar jo eigentleg ingen. Men eg kjenner eg har nokre brushøner å plukka med ein del av dei mange ivrige naturfotografane der ute. Eller kanskje mest med tilhengarane deira. Dei som synest at eit bilete av noko fint er fint i seg sjølv. Fordi det er eit bilete av noko fint.

Saka er at den naturen eg opplever til dagleg, eller når eg har tid, når ikkje lenger opp. Det nordlyset eg ser, er berre ein bleik skugge av det fargespelet ein kan fanga om ein har tilstrekkeleg med tid og teknisk dugleik. Mine små glimt av rev og rype er ingenting mot nærportretta eg vert bombardert med kvar dag gjennom både sosiale, asosiale og usosiale media. Solnedgongane mine er ikkje fargerike nok, nettene altfor fattige på stjerner, snøen for skitten og tåka altfor grå. Kva glede skal eg liksom ha av å møta ein hare eller eit lemen ute i marka etter å ha sett BBC sine naturdokumentarar om smågnagarar? Kvifor skal eg reisa nokon plass når eg kan ligga i sofaen og lesa National Geographic eller DNT sitt medlemsblad?

Det einaste eg har att, er regnveret. Det er sjeldan ein ser gode bilete av ordentleg regnver. For all del: Ikkje ta det som ei utfordring. Lat heller kameraet ligga heime og gå ut og bli våt.

Satirens tid

bloom-county-hunting-liberals-copy

Ein av dei fine tinga som hende i 2016, var at teikneserien Bloom County vende tilbake. Då opphavsmann Berkeley Breathed la ned den delen av verksemda si, var eitt av argumenta hans at etter ei tid med president George W. Bush ved roret i USA, var tida for satire i grunnen over. Breathed hadde bakgrunn som karikaturteiknar, og den politiske brodden var alltid til stades i det han gjorde, også etter at han gjekk over til forteljande stripeserier.

I staden for å produsera politisk satire, byrja Breathed å skriva barnebøker fulle av håp og varme, rett nok med mange av dei same hovudpersonane, framfor alt den stornasa pingvinen Opus.

Det har uansett alltid vore mykje barnleg glede i seriane hans, og då den beste av dei vende tilbake for å kommentera valkampen i USA, var det i ein langt mindre beisk tone enn ein kunne venta. Ikkje mindre samfunnskritisk av den grunn.

I Klassekampen på vesle julaftan vert VG-redaktør Gard Steiro stilt kritiske spørsmål om avisa si publisering av satirisk stoff på framsida si, og det faktum at nokon deler og kommenterer slike saker utan å oppfatta satiren. Sjølvaste NRK og den tidlegare kulturavisa Dagbladet løftar òg satirestoffet sitt høgt på nettframsida. Frittståande satiresider blømer, og dei opplever det same.

Verre: Jamvel dei som forstår satiren, deler ivrig, og gottar seg over at nokon misforstår. Eg forstår den gleda ved å føla seg intellektuelt overlegen. Men det er usympatisk. Og ikkje spesielt konstruktivt. Som verkemiddel i politisk diskusjon er satiren høgt overvurdert. Det er ein aristokratisk, og dermed udemokratisk, måte å formulera seg på.

Ei av dei finaste bøkene eg har, ei gåve frå eit av dei finaste menneska eg har kjend, er «Satirens tid» av Annie Riis. Det er ei samling dikt av Riis sjølv og gjendiktingar av nyklassisistiske diktarar. Det ligg i tittelen at satiren hadde si tid. Og at den er over.

Det er tilfeldigvis denne perioden eg og elevane jobbar med i litteraturhistorien no, og eg har nok snakka mykje om kor viktig det var for nyklassisistane å vera underhaldande og vittige. Det gler meg litt at elevane ikkje er så begeistra for denne tomme, intellektuelle tevlinga. Dei kan nok flira av anekdotar og replikkvekslingar gjengjeve meir eller mindre etter hugsen – det er vanskeleg å la vera, og det er kanskje der satiren har sitt sterkaste salsargument – men det framstår til sjuande og sist som litt plumpt. Å gjera narr av makta fungerer best viss du ikkje er ein del av makta sjølv. Å gjera narr av folk med mindre kulturell kapital enn deg sjølv er berre mobbing.

Eg har òg ein gong, på eit eller anna vis, fått tak i ei samling gjendiktningar av Horats, ein av pionerane i satire-sjangeren. Dei satiriske skriftene hans er ondskapsfulle og infame, utan nokon vidare freistnad på å vera morosam (sjølv om dei av og til er det). Dei synest motivert av eit ektefølt ønske om å forma folkemeininga om dei han skriv om på ein negativ måte.

Og det er der satiren kjem frå, er det ikkje? Det er ikkje først og framst humor, det er negativ propaganda. Ein måte å hata på som unndreg seg kritikk. For det er jo liksom berre humor, anten ein no lagar falske nyhende eller «falske nyhende» eller «falske «falske» «nyhende»».

Eg har skrive min del og vel så det av «satiriske» og parodiske tekstar. Det er lett. Men det er ikkje spesielt tilfredsstillande, kjenner eg. Det er tekstar som oppmuntrar til å le av andre sin veikskap, anten det er dei som er direkte ramma av satiren eller dei som ikkje forstår at det er satire.

Eg ønskjer meg, for det nye året, litt mindre satire. Der finst anna å le av enn andre sin dumskap.