Tankar frå skammekroken

«Skolekvaliteten i Finnmark er en skam for Skole-Norge».

Eg veit ikkje nøyaktig kvar Skole-Norge er, men orda står å lesa i Aftenposten, som kjem ut i Oslo. Sett derifrå er det jo slik at det meste er nord, og jo lenger nord, jo mindre Norge, og jo meir skam, tydelegvis.

Ein skal vera bra motivert og bra tjukkhuda for å ta ei slik vurdering som konstruktiv kritikk. Men eg skal prøva.

«Nå har det ikke akkurat manglet på tiltak og prosjekter for å forbedre skolen i nord», heiter det frå same talarstol.

Javel? Om ein kan seia at «ord» eller «bygningar» er det same som «tiltak og prosjekter», så er det vel noko sant i det.

Eg veit: Dette handlar om viktigare ting enn sjølvbiletet til dei av oss som av ein eller annan grunn jobbar i denne skammelege finnmarksskulen. Vi får tross alt betalt for det vi gjer, og må tåla å verta kalla ein skam for landet. Men likevel: Om ein ønsker gode lærekrefter i finnmarksskulen, treng ein likevel kanskje ei litt anna tilnærming. I Nordnytt i dag kunne ein høyra elevar gjera seg refleksjonar om at dei lærarane dei hadde, antakeleg var dei som ikkje kunne skaffa seg jobb andre plassar. Så då var dei vel ikkje akkurat dei beste.

Eg for min del har tidlegare erklært meg hjarteleg nøgd med å vera ein i beste fall heilt middels god lærar. Oslo-skulen har (eller hadde) Max Hermansen, gode resultat og innbitt konkurranse om dei flinkaste elevane. Finnmarksskulen har sånne som meg, tvilsame resultat og, om eg skal vera ærleg, ganske mange lærarar som er mykje flinkare enn meg.

Ein av dei viktigaste og vanskelegaste tinga ein lyt gjera som lærar, er å prøva å fortelja elevane at det er mogleg å læra. Det er mogleg å koma seg forbi «eg kan ikkje» og «eg får ikkje til». Å få nok sjølvtillit til å våga å feila, å prøva på det ein enno ikkje kan. Slik skjer læring, som brubygging over ein djup avgrunn. Det er redselsfullt. Og vakkert.

Likevel er skulen i Finnmark konservativ og konvensjonell, byråkratisk og hierarkisk. Den skulen ein skulle tru hadde minst å tapa på å prøva noko nytt og noko anna, gjer i all hovudsak som han alltid har gjort og slik andre har gjort før. Modellerer til dømes sin nye pedagogiske plattform etter Akershus fylkeskommune sin. For i Akershus går det jo bra. Og Akershus har jo om lag dei same utfordringane som Finnmark, har dei ikkje?

Ein kan reisa vektige innvendingar mot reknemåtane som gjer finnmarksskulen til den dårlegaste i landet. Det er eg sikker på vil verta gjort, ikkje minst av dei som er ansvarlege rundt om kring i kommunar og fylkeskommune. Eg kjenner lysten til det sjølv, men eg skal ikkje. Det er faktisk slik at etter dei måla som gjeld, er finnmarksskulen ikkje berre dårleg, han er elendig.

Eg har nett gjort unna halvårsvurderinga for ein drøss elevar. Dette minner litt om fagsamtalen med ein elev som kjem til å få stryk-karakter. Det er supervanskeleg. Men det er ganske lett å hugsa å ikkje seia: Du burde skamma deg.

Advertisements

Om språk og identitet (eit utkast til sjølvmelding, sånn på nyåret liksom)

Det fine med å undervisa, er at ein lærer noko nytt heile tida.

På den første, trøytte morgonen etter juleferie skulle eg prøva å seia noko fornuftig (og helst kort) om tilhøvet mellom tale- og skriftspråket. Det vart omtrent slik: Først lærer me å snakka språket vårt. Så kjem me på skulen og lærar at me snakkar feil, for det er jo ikkje slik det skrivest. Så går me heim att og skriv akkurat slik det passar oss.

Det siste er relativt nytt, ein konsekvens av at skriftleg-munnleg kommunikasjon har vorte vanlegare. Dei mest kompetente lærar seg fort å kodeveksla mellom skulen eller arbeidslivet sitt krav om korrekt språk og den uformelle skriftlege kommunikasjonen kvardagen er full av. Dei fleste greier det til ein viss grad. Dei som ikkje greier det, kjem gjerne til kort i anten den eine eller den andre settinga.
Det fine med det formelt korrekte språket, er det kan brukast som ei maske å skjula seg bak. Du kan seia og skriva ting du kanskje ikkje ville våga å seia med ditt eige språk. I normert språkdrakt framstår du som ansiktslaus, utan ein identitet nokon kan «ta deg» på. Når du meistrar det formelle skriftspråket, høyrer du ikkje lenger til ein særskilt klasse, region eller gruppe. Du talar med tradisjonen si vekt og makta sin autoritet.

Men om denne meistringa går på bekostning av det «naturleg lærte» språket, kva då?

At norsk både har to offisielle skriftnormer og stor valfridom innafor kvar av dei, er ein refleksjon av dei egalitære ideala våre, men òg av eit kulturelt krav om stadig å markera identitet og «stå for seg sjølv». Det merkest kanskje betre for oss nynorskbrukarar, men heilt sikkert òg av dei som vel felleskjønn eller preteritums-a i bokmål når dei skriv. Grunnen til at me skriv som me skriv, vert søkt inne i oss, og ikkje i språket sjølv. Slik er det ikkje med dei som følgjer den mest utbreidde norma. Den mest utbreidde norma berre er der. Det er slik språket er. Det er det det heiter. Det er slik det skal skrivast.

Eg bytta skriftleg målform etter at eg var ferdig med skulen, men eg hadde planlagd det før. I løpet av dei siste skuleåra tok avgjerda sakte form. Fordi bokmålet eg skreiv, kjendest konformt og identitetslaust. Det kjendest lettare å formulera nye tankar i eit skriftspråk som var uvand. Eg skriv framleis ganske vaklande på nynorsk – dermed kan språket framleis overraska meg med evna si til å formulera tankar på nye og uvande måtar. På bokmål er eg byråkratisk og føreseieleg. Der finst tider då det er nyttig.

Om eg ein sjeldan gong skriv dialekt, gjer eg det på eit slags nordnorsk, for ein skriv jo først og framst med øyrene, og det er slikt talemål eg høyrer mest av. Mi «eiga» dialekt er for lengst drukna i borneskulen sine korrigeringar og seinare møte med andre talemål.

Språket mitt er ikkje identiten min. Språket mitt er fellesskapen min. Slik trur eg kanskje at det er.