Partileiaren har ordet (del fire av to, trur eg)

«Gjennom min tvil kjenner jeg min tro», sa ein gong ein djupt religiøs bekjent til meg i ein samtale om tru og slikt. Eg trur kanskje han siterte nokon, men eg hugsar ikkje kven. Eg har det litt slik med politikk. Viss eg var sikker, ville eg vore i tvil, men sidan eg er i tvil, er eg sikker.

11. september er det stortingsval. Nokon vil ha deg til å tru at det er regjeringsval, eller statsminsterval, men slik fungerer ikkje det politiske systemet i Noreg. Det veit du.

Det er til dømes ikkje slik at ei stemme til eitt parti er ei stemme til eit anna parti. Ei stemme til Raudt er ei stemme til Raudt og deira politikk. Ei stemme til Senterpartiet er ei stemme til Senterpartiet og deira politikk. Om Mdg ender opp med å støtta ei regjering der Senterpartiet deltek, betyr ikkje det at Mdg støttar utrydding av den norske ulvestamma. Og så bortetter. Regjeringa regjerer på Stortinget si nåde. Slik har det vore sidan Venstre trumfa gjennom parlamentarismen for drygt 130 år sidan.

Det mest sannsynlege utfallet av stortingsvalet 2017 er at landet får ei mindretalsregjering. Det har vore normalen i mykje av mi levetid. Då fungerer det norske demokratiet slik det er designa. Eg er glad for at det raudgrøne samarbeidet ikkje lenger er formalisert, og endå meir glad for at Venstre og KrF har sagt at dei ikkje lenger vil ha ein samarbeidsavtale med ei eventuell mindretalsregjering av Høgre og Frp. Viss du har ambisjonar om å regjera Noreg, skal du vær så god få høyra på kva alle norske innbyggjarar har sagt med stemmesetelen sin, ikkje berre halvparten. Du skal koma audmjuk til Stortinget og spørja: Er dette greitt? Kan me få eit fleirtal for dette? For det er Stortinget som er sett saman ut frå folket sine ønskjer gjennom valet.

Det er utruleg ineffektivt. Kanskje ikkje like dysfunksjonelt som det amerikanske systemet, men bygd etter same prinsipp, og sikkert like frustrerande for dei som trur på enkle løysingar. Det er meininga at det skal vera vanskeleg. Det er meininga at ingen skal få det heilt slik som dei vil. Fordi mange hundre års erfaring tilseier at dersom nokon får det akkurat slik som dei vil, blir resultatet før eller sidan katastrofe.

Eg jobbar friviljug for eit av landets minste og fattigaste parti. «Fattig» av di Venstre er veldig nøye på kven dei tek imot pengar frå. Det er ei hjartesak å vera uavhengig av særinteresser. «Lite» av di litt for få av dei som er einige med Venstre, stemmer på Venstre. Av ulike, meir eller mindre aktverdige grunnar.

Ein av grunnane til at eg likar å vera Venstre-politikar, er at folk i partiet er ueinige om det meste. Det me kan einast om, er at akkurat det er heilt greitt, så lenge nokre enkle prinsipp ligg til grunn. Takhøgda er så stor at det tidvis er som å vera under open himmel. Som sjølvsagt ikkje er ein ubetinga fordel når det er dårleg ver. Men om ikkje anna, er ein i lag med framifrå menneske der ute i regnet. Folk som ser skilnaden på småting og storting.

Men altså: Er du i tvil, stem Venstre. Det gjer eg.

Godt val.

Advertisements

Byrjingar

Ein del av oppstarten av skuleåret er å setta klassereglane. Grunnlova, så å seia, for det som skal gå føre seg i klasserommet. I mine timar prøver eg ut ein regel som går om lag slik: Det er heilt greitt å avbryta meg (eg får no som regel sagt det eg har å seia uansett). Men det er ikkje greitt å avbryta kvarandre. Om du har noko å leggja til eller seia imot, så skal du gje teikn, venta og lytta.

Eg tenkjer av og til: Set eg eigentleg elevane i stand til å møta vaksenlivet om eg held på den regelen? For der ute gjeld det jo å snakka i kjeften på kvarandre, og så teia når makta snakkar. Og så snakka i kjeften på kvarandre igjen.

Frå ferieturen til USA har eg med meg nokre faksimileutgåver av den amerikanske grunnlova og sjølvstendeerklæringa til å visa fram for elevane når me startar historieundervisninga. Og eg har tenkt å seia dette: Moderne historie (altså verdshistoria frå ca. 1750 og utover) er ei nesten ubrutt rekkje av heilt forferdelege hendingar. Tidvis så forferdelege at det er vanskeleg å ta inn over seg at det i det heile kan ha hendt. Krampegråt-forferdelege ting. Marerittaktige ting.

Men det byrjar så vakkert og så skjørt, med nokre ord om menneskets eigenverd, skribla ned i sirleg løkkeskrift på tynt papir: Me held desse sanningane for sjølvsagte: At alle menneske er skapt like. At dei har retten til liv, til fridom og til å søka lukka.

Eg veit ikkje heilt om det er ein illustrasjon av kor lite ord er verdt (ein god del av dei som signerte erklæringa, var tross alt slaveeigarar) eller om det er ein illustrasjon av kor mykje ord er verdt. Men eg gler meg til å diskutera det spørsmålet med elevane.

Faktisk heilt irrelevant?

Faktisk.no vart lansert med ikkje ubetydeleg fanfare i forkant av valkampen. Endeleg skulle det finnast nokon som etter utanlandske førebilete heilt uhilda kunne ropa «pants on fire» når norske politikarar eller media for med direkte løgn.

Den siste raudflagga meldinga er altså at Høgre har brukt omgrepet «helsesøstre» i staden for «tilsette i førebyggande helseteneste ved helsestasjonar og i skulehelsetenesta» i ei samanlikning av korleis førebyggande helsetenester har utvikla seg under ulike regime. Konklusjon: Faktisk heilt feil.

Der finnest ingen kategori hjå faktisk.no som heiter «slurv», men eg kan ikkje med mi beste eller vondaste vilje sjå at Høgre fer med løgn når tala på eine sida viser seg å vera pluss 41 i staden for minus ni, og pluss 410 i staden for pluss 600 på andre sida. Det er unøyaktig, upresist, kanskje til og med tendensiøst, men får altså direkte raudt kort frå faktisk.no. Så feil som det er mogleg å bli på deira skala. Og det er om ein ser bort frå unøyaktig bruk av stillingsbenevningar. Korvidt dei ulike kategoriane tilsette har same eller liknande funksjon, er ikkje vurdert. For faktisk.no er det tal som tel, og det beste forsvaret mot løgndetektoren deira synest å vera vag og omtrentleg.

Sjølvsagt skal ein prøva å vera nøyaktig i kommunikasjonen. Sjølvsagt skal ein bruka stillingsomgrep rett. Men eg er stygt redd for at viss den politiske løgndetektoren til norske media er så fintfølande, vil han oftare treffa ytterpunktet i skalaen enn å eigentleg visa noko meiningsfullt. Litt som eit utetermometer i Finnmark som går opp til pluss 50, men berre ned til minus fem. Det viser sikkert rett når det er fint ver, men det har avgrensa nytte når det vert skikkeleg kaldt.

PS: I ein annan artikkel framgår det at faktisk.no vurderer utsegner ut frå kva informasjon som var tilgjengeleg for den som fremma ytringa på tidspunktet ytringa vart fremma. Det tyder på at dei er ute etter å avsløra medvitne løgner, men òg at dei eigentleg ikkje er så opptekne av om ting er sant eller ikkje.

Det er den draumen

Lat oss freista ein mjuk overgong frå reiseblogg til undervisningsblogg:

Å fortelja folk om reisene dine, anten det skjer skriftleg, munnleg eller (grøss) gjennom lysbildeframvisningar, er litt som å fortelja kva du har drøymt. Du hugsar det vagt sjølv, det framstår litt meiningslaust for både deg sjølv og tilhøyrarane, og det er emosjonelt såpass mykje viktigare for deg sjølv enn for mottakaren at det fort vert eit gap mellom dykk.

Slik er det å undervisa i historie, òg.

Etter ei epost-utveksling med ein kollega byrja eg å tenkja på kva me kan framheva av den lokale historia når me planlegg neste skuleår. Det er mykje, men mykje av det tener til å understreka at då Historia (altså den med stor «H») vart skriven, var det ingen som gav ein pøkk om kva som skjedde her.

I oldtidshistoria kan ein då snakka relativt oppmuntrande om at ein gong levde det folk her som handsama naturen og landskapet så omsorgsfullt at det er nesten ikkje spor att etter dei. Men om du ser skikkeleg nøye på dei steinane der (nei, ikkje dei, dei her borte), så ser du at dei har vore ein ildstad. Eller ei tufte. Eller, forresten, det var visst berre nokre steinar likevel.

I nyare historie må ein fortelja at her skjedde det grusame ting under krigen som ingen tok seg bryet med å dokumentera ordentleg, og i den grad noko hende før den tid, så vart spora etter det svidd av, utan at nokon laut stå til ansvar for det.

Ikkje heilt svidd av, sjølvsagt. Ikkje heilt borte. Eg bur sjølv under eit tak som vart reist lenge før både første og andre verdskrigen. Noko er alltid att. Det er ofte sagt at det er vinnarane som skriv historia, men då handlar det meir om korleis ho vert fortald. Det kjennest meir presist å seia at det er overlevarane som skriv historia. Bortsett frå at historia sjølvsagt ikkje har overlevande.

Det fine med å formidla historia akkurat her, er at eg så ofte må seia at «me veit ikkje». Me veit uhorveleg mykje, og meir og meir detaljert, om det som vart att, og framleis svært lite om det som er borte. Alt det som ikkje vart fortald.

Og det følest enklare å forklara, frå denne ståstaden, at historia er desse få bitane me har, og ein god del bitar som me rekonstruerar etter beste evne. Slik kan ein forklara metodikk i historiefaget på ein meiningsfull og aktuell måte.

Men det er farleg, òg. For det er slik konspirasjonsteoriar vert til. Ein legg for mykje og feil energi i å fylla ut desse hola. Men likevel vert ein kanskje meir medviten om korleis ein kan skilja skit frå kanel i oppnøstinga av kva som har hendt når det handlar om temmeleg kvardagslege ting.

Kanskje.

Dag tjueein: Oppsummering

Distanse tilbakelagt: 5200 miles (ca. 8300 kilometer, for dei som slit med amerikanske einingar)

Statar: California, Nevada, Arizona, New Mexico, Texas, Louisiana, Mississippi, Alabama, Tennessee, Georgia, Florida, South Carolina, North Carolina, Virginia, Pennsylvania, Maryland, Delaware, New Jersey, New York.

Byar: San Diego, Fresno, Albuquerque, Fort Worth, New Orleans, Chattanooga, Atlanta, Orlando, Savannah (eigentleg nesten ikkje), Washington, Philadelphia, New York, Jersey City.

I Jersey City ligg landsida av det massive anlegget som vart konstruert for å ta imot immigrantar til USA hovudsakleg frå Europa. Mellom 1890 og 1924 vart 12 millionar menneske slusa gjennom mottakssenteret på Ellis Island. I dag er anlegget eit halvferdig museum, der du enno kan få eit levande inntrykk av korleis det var då det var i bruk. Den store registrerings-hallen er for eksempel levna heilt tom, slik at ein kan kjenna på kor svær han er, og forestilla seg køen av tusenvis av folk, fersk av båten etter eit par veker til sjøs under kummerlege forhold.

Utstillingane ute i fløyane rundt mottakshallen er endå sterkare, bygd opp av fotografi, dokument og gjenstandar, supplert med forteljingar frå folk som passerte gjennom her. Det er både rystande og rørande. Utstillingane dokumenterer òg over to hundre år med amerikansk framandfrykt, det er ærleg og tøft gjort, men smertefullt å sjå på og lesa om.

Eg reiste ut med ferja frå Jersey-sida, og inn att til Manhattan, der ein landar midt i finansdistriktet. Den berømte oksen på Wall Street er nesten ikkje til å få auga på, så omringa er han av turistar som vil ha bilete av seg sjølv og familien saman med han. Litt mindre merksemd får den tøffe, vesle jenta som er ein del av skulpturen, der ho står resolutt framoverlent og stirer den rasande oksen rett i augo.

Eg heiar på ho.

På subwayen tilbake kjem eg midt i ettermiddagsrushet. Vogna fyllest og fyllest av folk i alle aldrar og etnisitetar, kvar av dei inneslutta i sin eigen, lille meditative boble for å handtera den ekstreme krenkinga av intimsona ein slik togtur er. Dei ser fredfulle ut, med halvlukka auger og avslappa hender, anten dei les, spelar mobilspel, søv eller berre sit eller står. Ein tiggar kjem inn, introduserer seg høfleg (han heiter Steve), fortel at han er heimlaus og svolten og ber Gud velsigna både oss og familiane våre, anten han får pengar eller ikkje.

Han får ikkje så mykje i denne vogna i alle fall, og tuslar roleg og duknakka vidare til neste.

Dag tjue: Små bitar av eit stort eple

Du skal gjera minst ein ting kvar dag som skremmar deg, heiter det. For meg held det som regel å stå opp om morgonen, men altså i går: Køyra bil i sentrum av New York. I dag: Barbersalong.

Elles går dagen med til museumsbesøk og gatevandringar på ulike plassar i Manhattan. Arkitekturen her er storslegen på ein heilt annan måte enn i Washington. Bygningane er vel så store, og jamt over ganske mykje høgare, men likevel med menneskelege proporsjonar. Praktbygga i hovudstaden rommar makt og institusjonar, bygningane her rommar først og framst folk. Gatane er òg meir menneskevenlege, etter måten smale, med fortau fulle av folk og ikkje så mange bilar – dei fleste er taxiar eller annan nyttetrafikk. Her er mat å få på alle gatehjørne – unnateke når du er skikkeleg svolten og har gått langt i varmen, sjølvsagt.

Det vidgjetne museet for moderne kunst har utstilling om arkitekten Frank Lloyd Wright, der ein mellom anna kan sjå konsept-teikningane hans for «mile high» – ein 1,6 kilometer høg skyskrapar som aldri vart bygd i Chicago. Og sjølvsagt ein masse modellar og skissar av ting som faktisk vart bygd, som til dømes Guggenheim-museet. Ein annan utstilling er via kvinnelege utøvarar av abstrakt kunst i etterkrigstida, mellom anna med fleire tidlege verk av Louise Bourgeois, som avslutta karrieren sin med å designa heksemonumentet i Vardø. Og ein diger samling av Robert Rauschenberg sine verk frå ulike periodar, eit for det meste nytt bekjentskap for meg, men interessant å følgja.

Ein kunne bruka mykje tid på å berre vera i New York. Ein open og liberal og inkluderande og tolerant og litt motviljug gjestmild by som likevel er prega av ryktet sitt for beinhard konkurranse på alle område, ein by der du anten greier det eller ikkje. Slik sett kanskje ein veldig amerikansk by, og gjennom all si tid inngangsporten for dei som søkte den amerikanske draumen.

Den inngangsporten skal eg ut i bukta og kikka på i morgon, hadde eg tenkt. Før me veit ordet av det er me på heimveg, ut via Ellis Island og over havet til den gamle verda.

Dag nitten: Hjartet av Amerika

I New York, ulikt dei fleste andre plassar i USA, går folk. Dei går fort og bestemt, som om dei var på veg ein plass, og ein tek seg i å gjera det same, sjølv om ein berre er ute og ser seg omkring.

«Og den ene som er fremmed det er han som går og later som New York er en by i USA,» syng Lillebjørn Nilsen i sin hyllest til byen som har alt, utanom sjølvironi.

Men New York er ein by i USA. Der finst neppe noko anna land i verda som kunne romma New York utan å sprekka.

Det er ein stor sprekk i The Liberty Bell i Philadelphia. Den sprekken har vore der sidan 1840-talet, og det er etter alt å dømma berre tull at denne elendig produserte klokka vart runge i høve sjølvstendeerklæringa 4. juli 1776. Det spelar inga rolle. Av og til er myten meir verdt enn historia.

Klokka er av middels storleik, men var for stor for tårnet ho vart hengt opp i på 1750-talet. Det truga med å rasa saman kvar gong nokon drog i klokkestrengen. Den berømte inskripsjonen er frå tredje mosebok, eit stykke litteratur som elles ikkje er kjend for å bejubla fridom og menneskerettar. Men likevel har dette makkverket av eit bronsesmedarbeide fått ein status som fridomssymbol for alle verdas undertrykte og ignorerte.

Slik sett finst der antakeleg ikkje eit betre symbol for kva USA er og har vore. Klokka kling ikkje lenger, men ideen, formen, tanken finst. Kanskje.