Dag tjue: Små bitar av eit stort eple

Du skal gjera minst ein ting kvar dag som skremmar deg, heiter det. For meg held det som regel å stå opp om morgonen, men altså i går: Køyra bil i sentrum av New York. I dag: Barbersalong.

Elles går dagen med til museumsbesøk og gatevandringar på ulike plassar i Manhattan. Arkitekturen her er storslegen på ein heilt annan måte enn i Washington. Bygningane er vel så store, og jamt over ganske mykje høgare, men likevel med menneskelege proporsjonar. Praktbygga i hovudstaden rommar makt og institusjonar, bygningane her rommar først og framst folk. Gatane er òg meir menneskevenlege, etter måten smale, med fortau fulle av folk og ikkje så mange bilar – dei fleste er taxiar eller annan nyttetrafikk. Her er mat å få på alle gatehjørne – unnateke når du er skikkeleg svolten og har gått langt i varmen, sjølvsagt.

Det vidgjetne museet for moderne kunst har utstilling om arkitekten Frank Lloyd Wright, der ein mellom anna kan sjå konsept-teikningane hans for «mile high» – ein 1,6 kilometer høg skyskrapar som aldri vart bygd i Chicago. Og sjølvsagt ein masse modellar og skissar av ting som faktisk vart bygd, som til dømes Guggenheim-museet. Ein annan utstilling er via kvinnelege utøvarar av abstrakt kunst i etterkrigstida, mellom anna med fleire tidlege verk av Louise Bourgeois, som avslutta karrieren sin med å designa heksemonumentet i Vardø. Og ein diger samling av Robert Rauschenberg sine verk frå ulike periodar, eit for det meste nytt bekjentskap for meg, men interessant å følgja.

Ein kunne bruka mykje tid på å berre vera i New York. Ein open og liberal og inkluderande og tolerant og litt motviljug gjestmild by som likevel er prega av ryktet sitt for beinhard konkurranse på alle område, ein by der du anten greier det eller ikkje. Slik sett kanskje ein veldig amerikansk by, og gjennom all si tid inngangsporten for dei som søkte den amerikanske draumen.

Den inngangsporten skal eg ut i bukta og kikka på i morgon, hadde eg tenkt. Før me veit ordet av det er me på heimveg, ut via Ellis Island og over havet til den gamle verda.

Advertisements

Dag nitten: Hjartet av Amerika

I New York, ulikt dei fleste andre plassar i USA, går folk. Dei går fort og bestemt, som om dei var på veg ein plass, og ein tek seg i å gjera det same, sjølv om ein berre er ute og ser seg omkring.

«Og den ene som er fremmed det er han som går og later som New York er en by i USA,» syng Lillebjørn Nilsen i sin hyllest til byen som har alt, utanom sjølvironi.

Men New York er ein by i USA. Der finst neppe noko anna land i verda som kunne romma New York utan å sprekka.

Det er ein stor sprekk i The Liberty Bell i Philadelphia. Den sprekken har vore der sidan 1840-talet, og det er etter alt å dømma berre tull at denne elendig produserte klokka vart runge i høve sjølvstendeerklæringa 4. juli 1776. Det spelar inga rolle. Av og til er myten meir verdt enn historia.

Klokka er av middels storleik, men var for stor for tårnet ho vart hengt opp i på 1750-talet. Det truga med å rasa saman kvar gong nokon drog i klokkestrengen. Den berømte inskripsjonen er frå tredje mosebok, eit stykke litteratur som elles ikkje er kjend for å bejubla fridom og menneskerettar. Men likevel har dette makkverket av eit bronsesmedarbeide fått ein status som fridomssymbol for alle verdas undertrykte og ignorerte.

Slik sett finst der antakeleg ikkje eit betre symbol for kva USA er og har vore. Klokka kling ikkje lenger, men ideen, formen, tanken finst. Kanskje.

Dag atten: Monument

Då dei i si tid skulle bygga eit hus til den amerikanske presidenten, var det viktig at det skulle ligga på landet. Bylivet kunne verka fordervande på statsmennene som skulle veljast inn i det staselege kvite huset på ein kolle eit stykke utanfor hovudstaden.

I dag har byen innhenta det kvite huset, som ligg omringa av bankar sentralt i byen alle som vil bli vald inn i, må snakka stygt om. Det er ein vakker by, om enn dimensjonert for kjempar og ikkje menneske, slik mange imperie-hovudstader er.

Langs The National Mall, gågata mellom det ikkje så reint lite falliske Washington-monumentet og Capitol, ligg gedigne museumsbygg. På hi sida av parallellgata Constitution Avenue ligg store delar av den føderale administrasjonen: Finansdepartementet ved sida av Miljøverndepartementet, Justisdepartementet vegg i vegg med Nasjonalarkivet.

Eg brukar mesteparten av dagen inne på Museum of American History. Juvelen i samlinga deira er sjølvaste «The Star Spangled Banner», flagget som forfattaren av nasjonalsongen såg vaia over ei festning ein tidleg morgon under den amerikansk-engelske krigen i 1812. Heile toppetasjen er vigd til utstillinga om USA sine mange krigar, og det er utmattande å vandra gjennom. Uavhengigheitskrigen, 1812-krigen, krigen mot Mexico, borgarkrigen, utryddingskrigen mot indianarane. Krigen mot Spania. Første verdskrigen. Andre verdskrigen. Den kalde krigen. Koreakrigen. Vietnamkrigen. Irak. Afghanistan. Irak igjen. Det føles som det aldri skal ta slutt, og det er sobert og sterkt formidla på godt, gamaldags museums-vis: Gjenstandar, bilete, tekst.

I etasjen under finst meir oppmuntrande utstillingar. Om demokratiet i USA, om det fleirkulturelle USA, og eit nesten tomt område beregna for å prata om ting.

Nedst finst eit utval sektorutstillingar: Historia om mat i USA. Ei stor utstilling om samferdsel, sponsa av General Motors. Ei utstilling om eit gamalt hus og kva som er og har vore i det. Ei ustilling om pengar. Eit utforskingssenter for born. Ei utstilling av forskjellige ting og tang som finst i samlingane, og pedagogiske forklaringar på korleis dei ulike tinga kan fortelja om ulike aspekt ved historia. Det er eit funn for historienerdar.

Mellom temautstillingane finst òg store montrar med tilsynelatande tilfeldige gjenstandar, alle med si vesle historie fortald på presise, små plakettar.

Dagen vert avslutta i Philadelphia, der den sprukne «Liberty Bell» er å finna. Det er godt og vel 100 miles igjen av reisa.

Dag atten: Frå sørstatane til Washington

Reisefølget er noko kritisk til navigasjonsdugleiken, men me kom fram til hovudstaden før natta fell.

Eit par steinkast frå det ikoniske, femkanta bygget som rommar forsvarsdepartementet er dei fleste husa i nabolaget inngjerda og merkt med åtvaringsskilt. Eg vil tru dei andre kundane i hotellbaren er her på offisielt ærend. Dei ser slik ut. Men kanskje er dei berre turistar, dei òg.

Turen nordover går gjennom dei  eldste koloniane, og nokre av dei mest konservative statane. Ein plass i landskapet, usynleg, finst eit kulturskilje. Så langt nord som i Virginia får me auga på eit digert sørstatsflagg som heng slapt nedover flaggstanga i det vindstille regnvêret.

Vegen inn til Washington ber preg av at det er ein plass mange skal til. Trafikken står og stampar i tre og fire felt, og på tross av talrike feltskift for å finna det som går raskast, ender me stadig opp i den same, vesle gruppa med bilar. Det er sikkert ein lærdom å henta der. Kanskje.

Dag sytten: Alligatormamma er ikkje der

Amerika er eit fantastisk land å køyra bil i, men kan vera eit slitsamt land å parkera i. I alle fall viss ein vil vera andre plassar enn langs motorveien, der det synest å vera ubegrensa med areal til både sjølve vegane og dei tusenvis av bensinstasjonar, fast food-sjappar, kjøpesenter og anna som ligg ved kvar bidige avkøyring. Det er kanskje difor det er så mange verneområde, òg. Reservat for viltlevande dyr og plantar, tilsvarande reservata for dei innfødde amerikanarane. Ta Everglades nasjonalpark, til dømes, som er den tredje største i USA utanom Alaska, men likevel berre dekkjer ein femdel av vassdraget han er tenkt å verna.

Eks-fiskaren Eddie er ein hyggeleg fyr og fører luftbåten med stødig hand over ope vatn, vannliljefelt og inn trange kanalar langs dei attgrodde breiddene av den store, men grunne innsjøen Tohopekaliga. Undervegs gjev han overtydande små foredrag om økologien i og rundt vassdraget, og menneska sin tradisjonelle plass i den, før Kissimee vart ein slags forstad til fornøyelsesparkane i Orlando, med dusinvis av tilbydarar av turist-turar ut i sumplandskapet.

Likevel ser det forbausande ruralt ut her, det er langt mellom husa og vegane er ikkje stort breiare enn dei treng å vera. Wild Willy’s Airboat Adventure ligg i ein trailerpark/campingplass i enden av ein fire miles long blindvei som fører rett inn på motorvegen, så langt frå sivilisasjonen kan ein ikkje påstå at me er. Men her er eit yrande fugleliv – hekkande sumphøner, hegrer av mange slag, ein og annan fiskeørn og alskens vassande, dykkande og flaksande fjærkre. Fisk er det òg rikeleg av, frå små agnfisk til svære, sportsfiskar-attraktive big mouth bass, som i alle fall er storkjefta nok til å vera ein naturleg fiende av alligatorungane det første leveåret deira.

Og altså alligatorar. Store, saktesømjande hannar ligg på vakt eit stykke utanfor sivkanten, og inne ved land pilar årsgamle ungar rundt reirplassane, der årets kull ikkje er langt frå å klekkast. Men alligatormamma, ho er ikkje der ho brukar å vera, tydelegvis til litt overrasking for kaptein Eddie. Ho brukar ligga nær reirplassen og vokta for eggtjuvar, men i dag er plassen hennar tom. Kanskje er ho litt lei av å verta forstyrra av nærgåande turistar i luftbåter. Kanskje vart ho berre svolten.

Det gjer ikkje så mykje. Me får no uansett helsa på nokre litt større ungar inne på land att, for den der «nær ein alligator»-opplevinga. Dei er søtare enn ein skulle tru.

Det same kan ein vel seia om amerikanarane. Dei gjer så godt dei kan, trur eg. I morgon skal me til hovudstaden.

Dag seksten: Dei kallar det ikkje Universal Studios for ingenting

Kven eig den amerikanske kulturarven? Forbausande mykje er innafor Universal Studios sin portefølje av intelektuell eigedom. Ikkje berre slikt som Harry Potter, Transformers, heile Marvel-universet, Jurassic Park, King Kong, The Simpsons og Despicabale me, men òg TV-kanalen MSNBC sitt flaggskip The Tonight Show, 80-talsklassikarar som E.T. og Back To The Future, klassiske teikneseriar som Popeye, Krazy Kat, Pogo, Betty Boop og til og med Dr. Seuss er representert i den gigantiske temaparken.

Langt mindre einsretta enn Disney altså, men aktivitetane er underleg einsformige. Ulike variantar av klassiske tivoli-rides, gjerne spjåka ut med litt tredimensjonal virtual reality eller gamaldagse animatronics (eller båe) for å få den fysiske opplevinga av å verta rista og veiva rundt i tre dimensjonar til å passa med det universet ein til ein kvar tid befinn seg i.

Det er jo moro. Tivoli og berg-og-dal-bane sluttar aldri å vera moro, og mykje anna er lagt vel til rette for at folk skal trivest. Det er varmt og godt ute og svalt og fint inne, reint og ryddig og fullt av smilande, forståingsfulle tilsette og farge- og fantasirike gjenskapingar av både imaginære plassar som Galtvort og høyst reelle som New York, London eller Los Angeles.

Men altså: Korleis vart Universal denne altomfemnande giganten innan moderne amerikansk (og internasjonal) populærkultur? Disney har jo alltid vore det, og dei aller fleste vil nok kjapt kunne gjera greie for figurar og univers som høyrer Disney til. Universal er liksom meir tåkefyrsteaktig, inntil ein altså ser dette digre komplekset i utkanten av sumplandet i Florida der dei viser fram det beste av det dei sit på i semi-interaktivt format (dinosaur-senteret i Jurassic-parken burde vera eigna til å ta bort det vesle som måtte finnest av paleontologisk kunnskap hjå dei håpefulle små som spring rundt her).

Kvifor akkurat her? Av same grunn som studia valde seg Hollywood: Billeg land, stort sett greitt sommarver året rundt, og lave skattar.

I morgon er det ut i sumpane på jakt etter alligatorar.

Dag femten: Park

Så eg er i ein fornøyelsespark. Ikkje der eg hadde forventa å enda opp, men likevel på eit vis nærare hjartet av Amerika enn mykje anna. Dette er den amerikanske draumen; å kunna ta med familien til Disney World, eller til Universal Studios sin park, der me har slått oss til for eit par netter.

Enno har me ikkje prøvd ut attraksjonane, berre nytt utsikten over dei frå hotellvindauget i ellevte etasje (fyrverkeriet over Disney World er synleg over åsene nokre kilometer unna) og sippa drinkar ved bassenget under ein tordenskytung Florida-himmel. Blytunge regnskyll og tordenbygar har følgt oss hit, men synest å halda seg på sånn halvvegs bettryggande avstand, sjølv om det enno buldrar i det fjerne og den utandørs kinovisninga i hotellhagen er avlyst på grunn av fare for regn.

Eg tenkjer at fornøyelsesparken er eit godt bilete på korleis Amerika-turen på eitt vis er: Ein ser seg ut dei attraksjonane som ser mest interessante og spektakulære ut, og brukar mykje tid på å traska mellom dei, handla snacks og drikke og kjenna seg varm og ukomfortabel. Det sler meg likevel kor rart det er at eit land med så mykje fint å sjå og oppleva, i tillegg har sett seg nøydd til å konstruera seg heilt oppdikta ting å sjå og oppleva.

Men eg er glad for at dei gjorde det.