Dag femten: Park

Så eg er i ein fornøyelsespark. Ikkje der eg hadde forventa å enda opp, men likevel på eit vis nærare hjartet av Amerika enn mykje anna. Dette er den amerikanske draumen; å kunna ta med familien til Disney World, eller til Universal Studios sin park, der me har slått oss til for eit par netter.

Enno har me ikkje prøvd ut attraksjonane, berre nytt utsikten over dei frå hotellvindauget i ellevte etasje (fyrverkeriet over Disney World er synleg over åsene nokre kilometer unna) og sippa drinkar ved bassenget under ein tordenskytung Florida-himmel. Blytunge regnskyll og tordenbygar har følgt oss hit, men synest å halda seg på sånn halvvegs bettryggande avstand, sjølv om det enno buldrar i det fjerne og den utandørs kinovisninga i hotellhagen er avlyst på grunn av fare for regn.

Eg tenkjer at fornøyelsesparken er eit godt bilete på korleis Amerika-turen på eitt vis er: Ein ser seg ut dei attraksjonane som ser mest interessante og spektakulære ut, og brukar mykje tid på å traska mellom dei, handla snacks og drikke og kjenna seg varm og ukomfortabel. Det sler meg likevel kor rart det er at eit land med så mykje fint å sjå og oppleva, i tillegg har sett seg nøydd til å konstruera seg heilt oppdikta ting å sjå og oppleva.

Men eg er glad for at dei gjorde det.

Dag fjorten: Selskap!

19964825_10159010660080300_1126538698_n

Just an old, sweet song keeps Georgia on my mind…

Reisefølget syng. Kjærkomen avveksling etter lange dagar med eit nokså avgrensa repertoar av musikk frå mobilen gjennom bilstereoen.

Sørstatene er, blant mykje anna, ei nær konstant påminning om dei mørkare delane av USA si historie. Akkurat som Berlin ber i seg spora etter fryktelege gjerningar, ber New Orleans spora av fortida som ein hovudstad i den transatlantiske slavehandelen.

Likevel, eller kanskje òg litt derfor, er det ein plass det ikkje er godt å forlata, sjølv om highwayen ut derifrå er like spektakulær som vegen inn, bygd på pålar over sumplandskap og grunne lagunar. Lenger nord i sørstatene tørkar jorda opp og du kjem til plantasjeområda som slavane dyrka. Stadige brune severdigheitsskilt fortel om slagplassar og minnesmerke frå borgarkrigen. Mississippi. Alabama. Tennessee. Så sørover att til Georgia, altså, der me sjekkar inn på eit motell i Atlanta ved solnedgang.

Neste stopp vert mellom fornøyelsesparkar og sumplandskap i Florida.

Dag tretten: The big easy fortel historier

Eg likar som regel byar der kollektivtransport er ein attraksjon i seg sjølv. Trikken i New Orleans er museal og mekanisk, går seint, bråkar som eit lite helvete og har ikkje meir air-conditioning enn du lagar sjølv ved å opna vindauget. Men i den fuktige varmen er det betre, om ikkje mykje raskare, enn å gå.

Eg er skikkeleg dårleg på shopping, men for første gong sidan eg flytta frå Bergen har eg kjøpt meg ein paraply, sidan erfaringa frå den gong er at om det er utrygt for regnver, er den beste måten å sikra at det held seg opplett på, å ha med seg paraply. Slik magisk tenking sklir rett inn i voodoo-mentaliteten, tenkjer eg.

Kvelden vert brukt på ein story-slam på Cafe Istanbul (meir om det konseptet sidan), men før eg går dit (og etter den heller fruktlause shopping-ekspedisjonen til Canal Street og tilliggjande herlegdomar) får eg tid til å prata litt med naboane.

Flyttebyråarbeidar Steven frå Seattle er på ferie saman med ein kompis og kollega, høg som ein skorstein på TCB-vape og klar for nokre rimelege kvinnfolk. «Eg er i trettiåra no, alt eg ønskjer meg er ein familie og ein heim», fortel han. Han pleide å «get fucked up» heile tida. No er horene og dopet strengt avgrensa til ferietida, forsikrar han. Heime er han heilt clean.

Jeff er lokal, ein veteran frå den første gulfkrigen, dimittert med skuddsår i beinet og ein lett hjerneskade, i tillegg til rikelege dosar  med PTSD. Han har slutta å drikka, får marijuana frå omsorgstenesta for veteranar for å halda psyken i sjakk, og har budd her på motellet i tre månader medan han ventar på bostønad etter ein episode med eit haglgevær som førte til at kona tok ut skilsmisse og kasta han ut. Om dagane tiggar han («I don’t carry a sign or anything, I just sit on a bench with my dog, and people give me money»), og får nok til å sørga for tak over hovudet, mat til bikkja (som både er «rescue dog» og sertifisert «service dog»), og lagerleige for alle tinga sine. I alle fall foreløpig. Veterantenesta melder at dei har godkjent søknaden hans, dei berre ventar på finansiering, og Jeff reknar med at president Trump ordnar den biffen. Jeff veit alt om kvar ein får tak i billig mat i nærområdet, til dømes ved å møta opp når Domino’s stenger pizza-buffeten sin klokka eitt om natta, og han kjenner alle hotellkattene.

Eg håpar det går bra med Jeff. Med Steven, òg, for så vidt, sjølv om han er eit rævholl. Eg håpar eg ein gong får høve til å koma attende til denne byen.

Dag tolv: Snakk litt med katten. Det er han som er varast i garden.

Ein førebels konklusjon: Hotell med kattar er ni gongar betre enn hotell utan. Etter to netter på heilt kattefrie, heilt greie og nokså keisame kjedemotell i nokså greie, heilt keisame og til forveksling like utkantområde i forskjellige byar i det indre av USA er eg installert i eit rosa trehus i Marigny-distriktet i New Orleans, og sjølvsagt har dei ein katt som patruljerar bakgarden utanfor romdøra. Svart over ryggen med kvitt bryst og kvite sokkar, lange bak og korte framme. Han tek høfleg imot kos, men let seg ikkje distrahera frå pliktane sine, for nabolaget er fullt av lauskattar som kanskje kunne tenkt seg ein bit av dette store og freistande territoriet.

Ein ulempe med å reisa landevegen er at ein kjem fram seint og sliten. Ein fordel med å reisa landevegen er at ein faktisk har gjort noko for å verta sliten. Med fly frå Fort Worth tek det ein time og tjue minutt. Legg til transport til og frå flyplassane, innsjekking, sikkerheitskontroll og ørkeslaus venting så vert det fort fire-fem timar. Med bil tek det knapt åtte timar, pluss lunsj-, kaffi- og pissepausar, ein halvtimes tid med stamping i rushtrafikk inn og ut av Baton Rouge og nokre nervepirrande kvarter gjennom tropiske regnbyger som reduserer sikta på highwayen til nær null. Når ein i tillegg er fartsblind og tenkjer at ein kryp av garde i 55 mph vert det … vel, ei oppleving. På ein måte flyreiser sjeldan vert det, med mindre det er melkeruta til Tromsø i vinterver.

På Eddie’s Smokehouse i Alexandria treff eg til dømes på ein busslast med ungar i ti-tolv-årsalderen på utflukt arrangert av kyrkjelyden deira. Dei er baptistar. Når ein kjem frå sekulære strøk tek det tid å venna seg til ein kultur der religionen er så sentral og framtredande på alle område. Ikkje like prangande her sør som i Texas, men ein viktig del av kvardagen, identiteten og livet til veldig mange eg møter. Ettersom kyrkjesamfunna er sjølvdrivne, ulikt den norske «folkekyrkja», vert det å høyra til ein kyrkjelyd meir ein sosial enn ein individuell ting. Trua er ikkje henvist til privatsfæren.

New Orleans er ein slik by ein berre kjenner seg velkommen til. Veret er ikkje det beste, og byen er heller ikkje heilt attende til sitt gamle sjølv etter Katrina, men han diskar opp med det han har. Fargerike nabolag, tronge gatar med handmåla skilt på butikkar og kafear, blømande buskar og tre over det heile. Det minnar meg om Bergen på sitt beste, men det er stillare her. Kanskje av di det er måndag kveld.

Ein misser fort oversikt over vekedagane når ein er på reise, særleg i døgnopne land som her. På onsdag skal eg plukka opp ein haikar i Tennessee. I morgon skal eg berre vera her.

Dag elleve: Heilt Texas

Eg et til vanleg ikkje storfekjøt, men sidan dagen for det meste vert tilbrakt i Texas, gjer eg eit unnatak. Lukta av møk heng tungt i lufta på Interstate 40 austover og US278 sørover. I dei koselege og pittoreske småbyane eg passerer er annakvar fasade eit steakhouse, resten ser ut til å vera kyrkjer. Dette er Jesus-land og kvegland. Det er flatt og frodig og nesten ufatteleg stort.

Sidan det er sundag, burde eg vel i grunnen kosta på meg å stoppa for messe i ein av dei tallause kyrkjene, men etappen er lang og eg vil helst fram før det vert mørkt. Og står valet mellom kyrkje og steakhouse, så er saka i grunne avgjort før han kjem opp til handsaming. Det vert meir eit spørsmål om ein skal gå for grill, steik eller stuing. Eg vel det siste, biff har eg aldri vore spesielt glad i, men godt kokt kalvekjøt er fantastisk, særleg her i storfenes heimland.

Kvegfarmane er store og industrielle og representerer alle grunnane til at eg ikkje er så begeistra for kyr som menneskeføde. Møklukta kjem ikkje frå nygjødsla enger, men dungar av gjødning som ikkje vert brukt. Stort sett et ikkje oksene gras, det går for sakte. I staden vert dei feita opp på kraftfor, og gjødninga dei produserer er berre avfall. Som ein amerikansk matskribent formulerte det: Moderne kvegproduksjon har teke ei enkel løysing (at kuskiten gjødslar engene der kveget beitar) og delt ho opp i to problem. Fôr må fraktast inn, møk må fraktast ut.

Det er ikkje heile sanninga om amerikansk kvegproduksjon, eller om jordbruksstaten Texas. Der finst eit stort innslag av økologisk drift, og på nokre av dei ubrukte beitemarkene gror ei endå meir verdifull avling: Enorme vindmølleparkar står og sveivar tenksamt med vengene i den svake brisen, slik nikkande pumpar ein gong stod og tappa energi opp av dei overflatenære oljefelta. Men vinden kjem ikkje til å ta slutt.

Folk eg pratar med er meir opptekne av kvardagslege ting enn jordbruks- og energipolitikk. Men prisen på bensin er viktig. Her i oljeeventyrets fødeland går han for så vidt under to dollar per gallon, i underkant av fem kroner literen. Og det er livsnaudvendige dropar. Å vera utan bil er hakket verre enn å vera utan bustad. Ingen her bur der dei arbeider, og dei større byane er hardt råka av det amerikanarane kallar «urban sprawl» – utflytande byar. Dei flyt over i kvarandre, òg. Fort Worth og Dallas er berre to av byane i det som vert kalla «the DFW metroplex». Kollektivtransport er ikkje-eksisterande, eller konstruert for ei tid då byane var atskilte. Ikkje ein einaste buss trafikkerer dei sinnrike nettverka av seks og åtte felts vegar som bind bydelane saman. Som i byane på vestkysten kan du køyra i ein halvtime berre for å koma frå ein ende av byen til ein annan, og det er raskare å køyra ut på ringvegen enn å stampa seg gjennom alle kryssa i «sentrum».

Det tok si tid å finna ut av amerikanske kryss. Lyskryssa er for så vidt greie, bortsett frå den underlege regelen om at du kan svinga til høgre på raudt lys (og av den grunn ikkje bør ligga i høgre felt om du skal rett fram, sidan det hindrar dei bak). Verre er det med kryssa som er regulert med stopp-skilt i alle retningar. Her er ingen høgreregel for vikeplikt, i staden er regelen i dei fleste statar at den som stoppa først, har forkøyrsrett, og den som skal svinga, skal vika for dei som skal rett fram. Eigentleg likar eg ideen, for det krev at ein er merksam på medtrafikantane og kva dei held på med, akkurat som den sinnrike flettinga på motorvegane.

Eg ser likevel fram til å la bilen stå i ro litt.

Dag ti: Forbikøyringar i indianarland

Omgrepet indianar har vist seg vanskeleg å bli kvitt, både heime og her i USA. Ein får kanskje tru at når Arizona skryt av å vera «Indian Country», så er det litt som når det framleis heiter Lappland i Sverige og Finland, og Finnmark i Noreg. Meir politisk korrekt snakkar ein i dag om Native Americans eller First Nations.

Ein ting eg vart førehandsvarsla om av ei veninne som kjenner landet betre enn meg, er kor feil biletet av det krigerske rytterfolket frå westernfilmane er. Eller kan vera. Eg veit jo dette, men eg tenkjer ikkje så ofte over det. Parkvakta eg pratar med ved North Rim fortel korleis navajoane, den største av stammane i staten (og i statane) i dag, faktisk var dei siste som kom til dette området, truleg rundt 1200-talet ein gong. Nokon hadde vore her før og reist frå dei imponerande steinbyane sine, uvisst av kva grunn. Nokon er her enno, men har levd litt i skuggen av dei talrike og tidvis stridsglade navajoane. Om ein skulle skapa seg eit fiendebilete av urinnvånarane, var det jo mykje lettare å velja dei enn dei meir stillfarande stammene.

Det var kontakten med spanske conquistadorar som lærte navajoane (og andre sørvestlege stammer) å bruka hestar, som gjorde dei utmerka godt i stand til å raida dei viltrike områda lenger inn i landet.

Det er ikkje vanskeleg å sjå at der er mange folk av innfødd avstamning her, men det er sjeldan å høyra eller sjå språket. Til og med stadnamna er i stor grad omsette til engelsk. På ei minnetavle ved Navajo bridge over ein av dei lokalkjende som hjelpte til med utforskinga og utbygginga av Grand Canyon og Colorado-elva, er han nemnd med både det namnet han hadde og det han tok eller fekk i møte med nykommarane.

Eg har tilbrakt mesteparten av dagen på hovudvegane. Slik blir det når ein skal langt på relativt kort tid, nokre dagar er transportetappar. Først Highway 67, som er ein sommarveg opp til (eller i dette tilfellet ned frå) nordsida av Grand Canyon, så den gamle Interstate 89, som er ein «scenic route» som snor seg nedover frå fjellandskapet og gjennom ørkenen. Her og der passerer han små landsbyar hovudsakleg (om ikkje utelukkande) bebudd av innfødde amerikanarar. Så ut på den ordinære I-89, ein to og eit halvt felts hovudfartsåre for personbiltrafikk frå nord til sør. Så inn på Interstate 40 ved Flagstaff, ein av dei verkelege hovudpulsårene i den amerikanske økonomien.

Halvparten av trafikken her, om ikkje meir, er tungtransport på veg frå vest til aust. Dei enorme trailerane, som resten av bilane, vever seg fram og tilbake mellom dei to felta i kvar retning. Om ein av dei har ørlite høgare fart, så kjempar han seg forbi. Eg merkar meg at det er Volvo-truckane som held høgast marsjfart, dei kan finna på å dukka trugande opp i bakspegelen når trafikken i venstre felt går litt treigt, den lange snuten og høge, kromglinsande grillen ei tydeleg påminning om dei mange tonna med last som gjev dei eit sig og ei bremselengde i 130 kilometer i timen som eg knapt tør å tenkja over. Folka bak rattet er hyggelege nok, visar det seg over middag på eit truckstopp, og for så vidt på vegen òg, der dei gjer det dei kan for ikkje å la realøkonomien koma altfor mykje i vegen for turismen. Det er småbilane du må sjå opp for. Dei som ligg under fartsgrensa i venstrefeltet og skapar små, uryddige klyngar av tung og lett trafikk, eller plutseleg finn ut at avkøyringa dei treng er rett forut og skjenar mot høgre utan så mykje som eit blikk i spegelen eller over skuldra.

Akkurat dette strekket av I-40 går parallellt med gode gamle Route 66, men raskare og meir effektivt, som passa meg godt i dag. På dei felles stoppunkta for dei to rutene er det indianarjuggelsjappar på rekke og rad. Så vidt eg kan sjå sel dei fleste akkurat det same. Route 66-suvenirar, vevde tepper, røykesaker. Smykker og polerte steinar. Draumefangarar.

Eg merkar at eg ikkje er heilt i posisjon til å koma i dialog, korkje i juggelsjappane eller i dei små landsbyane lenger nordvest. Eg høyrer på Buffy Sainte-Marie («Now that the buffalo’s gone») på bilstereoen mellom stoppa og tenkjer på det som hende på Standing Rock. Der finst ting som er vanskeleg å snakka om. Langs 67 er det faktisk skilta med bison-fare, men ingen var å sjå på dei frodige engene.

Andre stopp langsmed motorvegen prøver å konkurrera om trafikken som best dei kan med store skilt som lovar både det eine og det andre. Eg tek ei avkøyring på måfå (det stod både «food» og «gas» på skiltet) og havnar i eit livlaust nabolag av forfalne hus og rustande landbruksmaskineri. Bilane som køyrer her er gamle og slitne, eg leitar forgjeves og pissetrengt etter den påståtte kafeen som skulle befinna seg her. Det moderniserte highway-systemet går først og framst forbi, ikkje innom. Di færre avkøyringar, di meir effektiv transport. Der finst storslegne «rest stops» med kjederestaurantar og hundeluftingsområde (i eitt av dei såg eg nokon lufta ein katt i band. Det gjorde vondt). Der finst område, som dette i utkanten av Albuquerque, der kjedemotella ligg tett i tett. Biltransporten liknar meir og meir på flytransporten, eit land mellom røynd og røynd.

Dag ni: Ut på eventyr med GPS (og Grand Canyon)

Når ein ikkje har med seg kartlesar, er GPSen gull verd i dei fleste situasjonar på ein tur som dette. Men ein lærar seg etter kvart at han (eller ho, sidan båe eg brukar har kvinnestemme, ei mekanisk amerikansk ei, og ei meir organisk norsk stemme) har sine begrensningar.

For det første har ikkje leigebil-dingsen batteri nok for ein heil dag med køyring, og i dag bestemte mobil-GPSen (som held ein heil dag utan minste protest) seg for at eg måtte halda ho i handa for å få satellittdekning. I frontruta var det for varmt, i midtkonsollen var det for dårleg utsikt. Så då vart det nokre rundar gjennom forskjellige bydelar i Las Vegas med blikket delvis ned i fanget etter at eg først missa avkøyringa til neste freeway, og så fann han att, men i feil retning. Fin trening i bykøyring og multitasking. Ein ting eg har lært, er at ikkje alle sjekkar blindsona før dei skiftar felt. Heldigvis er den relative farta låg, sjølv om me båe køyrer i over hundre, og vegskuldrene breie, så det ordnar seg utan korkje bulking eller skraping. Men litt banning vert det.

For det andre: Google Maps (som båe einingane brukar) veit tydelegvis om vegar som ingen andre kan sjå, og brukar dei gjerne til å laga snarvegar dit du skal viss du ikkje er nøye med innstillingane. «Now turn left», instruerer den mekaniske kvinnestemma, og til venstre er skog. Eller ørkensand. Eg veit ikkje heilt kvar desse imaginære vegane kjem frå, men dei er på kartet, berre ikkje i terrenget. Kanskje Google veit noko om kva som kjem til å skje i framtida?

For det tredje: Om du er så modig å setja innstillingane til «raskaste vegen», vil du oppdaga at ingen krøttersti er for smal og humpete til å reknast med. Så på veg mot nordkanten av Grand Canyon vart eg geleida inn på eit nettverk av traktorvegar gjennom furuskogen som på ingen måte var konstruert for den elles utmerka leigebilen, som har beskjeden bakkeklaring og hard fjøring. Ingen plassar å snu, og stadige beskjedar om å svinga til høgre og venstre inn på vegar som ikkje finst. Og så byrjar det å styrtregna, og den allereie ganske uframkommelege vegen vert sleip som eit såpestykke. Fantastisk nok greidde eg meg gjennom skogen (tre mil, omtrent) raskare enn GPS-dama hadde rekna ut, men no ser bilen ut som han har vore med på ein rally-etappe, dekt med raudt Arizona-støv langt oppover sidene og rumpa. Frampå er det daude insekt som dominerer dekoren.

For det fjerde: GPS-dama tek ikkje høgde for at folk av og til har tenkt seg langt av garde, og lastar ikkje inn kart som dekkjer heile neste dagsetappe. Det er i grunnen greitt, for eg har ikkje tenkt å lata meg leia inn på den smale sti fleire gongar. Frå no av er det the highway eller no way.

Fram kjem ein jo alltids, og i god tid, òg, viste det seg, for å sjå sola gå ned over Grand Canyon. Det var berre mi eiga somling med å koma meg på plass i motellrommet som gjorde at eg missa det siste glimtet av sol på klippane med eit par minutt. Eller – missa eller missa, eg såg dei jo, eg fekk berre ikkje fotografert det. Det kan eg leva godt med. Der finst mange bilete der ute av Grand Canyon i seint kveldslys. På minnebrikka mi finst bilete av Grand Canyon slik han ser ut når sola går ned i ein sekk (regnskurane eg køyrde gjennom tidlegare på dagen). Det ser sant å seia ganske spektakulært ut, det òg.

Dama som sel billettar til nasjonalparken spør om ikkje eg vil ha ein som kan brukast fleire plassar. Typisk at det skjer i den tredje og kan hende siste nasjonalparken eg skal vitja. No er det på tide å søka til dei menneskeskapte attraksjonane att.